Ad Valvas 1999-2000 - pagina 415

AD VALVAS 9 MAART 2 0 0 0

PAGINA 7

Israëlisch schrijver Amos Oz hield Kuypervoordracht over fanatisme

Mk heb nog nooit een fanaat met humor ontmoet' Amos Oz (1939) was op maandag 6 maart in Nederland om de Kuypervoordracht te houden, die de VU jaarlijks organiseert in samenwerking met dagblad Trouw. Voorafgaand aan zijn lezing How to cure a fanatic?, over de vele verschijningsvormen van fanatisme en het bestrijden ervan, sprak Ad Valvas met Oz over het onderwerp van zijn lezing.

Eva van der Plas "Ik zal je een oud joods verhaal vertellen, mijn lievelingsverhaal " Amos Oz vertelt ook tijdens interviews graag verhalen "Een man zit jarenlang alleen op een onbewoond eiland Als hij gevonden wordt, blijkt dat hij een huis heeft gebouwd en twee synagoges Men vraagt hem verbaasd waar hi| in zijn eentje twee synagoges voor nodig heeft 'In de ene ga ik d n e keer per dag bidden', zegt de man 'En m die andere zet ik natuurlijk nooit een voet over de drempel'' " Het IS maandagochtend, we zitten in de salon van een Amsterdams hotel en praten over fanatisme, het onderwerp van de lezing die Oz die middag gaat houden aan de vu "In welke stoel wilt u me hebben'" vraagt hij hoffelijk aan de fotografe Uit alles blijkt dat de schnjver, die mmiddels achttien boeken publiceerde en wiens werk in dertig talen vertaald is, geroutmeerd met dit soort simaties omgaat "Toch doe ik dit gelukkig maar een paar keer per jaar", zegt hij "Het grootste deel van de tijd sluit ik mij eenzaam op m mijn werkkamer, en schnjf " Het verhaal over de man op het onbewoonde eiland vertelt hij om te laten zien dat fanatisme met alleen te maken heeft met leuzenscanderende menigten die we wel eens op de televisie zien Er zit een kiem van fanatisme in ieder van ons "Sommigen van mijn collega's in de vredesbeweging zouden mij een kogel door het hoofd kunnen jagen, omdat ik een licht afwijkende mening heb over hoe we vrede moeten stichten met de Palestijnen Fanatisme hangt nauw samen met idealisme Een fanaat is geen egoïst Het is iemand die zichzelf juist volledig wegcijfert, die letterlijk alles doet voor de goede zaak "Als er een humorpil bestond, zou ik iedereen verplichten er een in te nemen Ik ben nog nooit een fanaat met humor tegengekomen", zal Oz s middags in zijn lezing zeggen Later geeft hl) teleurgesteld toe dat fanatisme niet IS uit te roeien, de uitwassen ervan zijn alleen te temperen met veel relativeringsvermogen en een gezonde dosis humor

'Jeruzalem syndroom' Als er ooit ergens ter wereld een leerstoel wordt opgericht voor 'vergelijkend fanatisme' dan houd ik me van harte aanbevolen", zegt Oz Hij noemt zichzelf een expert op het gebied van fanansme omdat hij

opgroeide in Jeruzalem, de stad waar de meeste fanatici wonen Felle discussies tussen volstrekt onbekenden in de rij bij de bushalte zijn m Jeruzalem de normaalste zaak van de wereld In deze stad loop je ook de kans om op een straathoek een profeet of de verlosser zelf aan te treffen, die in een wit gewaad zijn persoonlijke profetieën staat te verkondigen Het Jeruzalem syndroom luidt de mmiddels bekende benaming voor deze psychiatrische aandoenmg Waarom roept uitgerekend Jeruzalem dit fanatisme o p ' Oz "Jeruzalem is een stad van wonderen Het is de stad van Jezus en van de profeten Het is de plaats waar je het dichtst bij God bent Een telefoontje met God is hier een lokaal gesprek In deze stad zijn mensen gekruisigd en er zijn verdoemmgen en profetieën uitgesproken De stad druipt van de symboliek en mensen die hier komen, voelen de drang om de geschiedenis te herhalen Natuurlijk leidt juist de nadruk op religie tot een sfeer die fanatisme bevordert, maar het prmcipe verschilt met veel van mensen die naar Amsterdam komen, en daardoor geïnspireerd raken om te schilderen Of mensen die, als ze in New York zijn, meens rijk willen worden '

Emotionele doorbraak In hoeverre speelt fanatisme een rol m het conflict tussen Israel en de Palestijnen' Oz "Als er m het conflict tussen de Palestijnen en de Israeli's sprake was van good guys en bad guys dan was het scenario zo simpel als een cowboy film Maar het tragische van dit conflict IS dat beide partijen honderd procent gelijk hebben Beide hebben sluitende argumenten voor hun eigen standpunt De combinatie van een sterk gevoel voor rechtvaardigheid en een grote idealistische geestdrift, de wil om de ander van zijn ongelijk te overtuigen, vormen hier de perfecte voedingsbodem voor fanatisme " De enige manier om een doorbraak te forceren in het conflict met de Palestijnen IS om ze recht in de ogen te kijken en te zeggen dat we begnjpen welke tragedie ze is overkomen, zei Oz vong jaar m een interview Dat we sympathiseren met hun vernedering en hun beproeving, en dat we er alles aan zullen doen om hen te helpen Dit zou een emotionele doorbraak betekenen Bedoelde hij daarmee dat het begm van de oplossing van het con-

'Alles wat voorvalt tussen minimaal twee mensen zou ik politiek willen noemen' flict ligt m het loslaten van ideologische claims' Oz "Dit IS geen abstract conflict De stnjd om land raakt mensen direct m hun bestaan Het is dus geen kwestie van met een radicaal gebaar afstand doen van een ideologie Israeli's en Palestijnen beginnen nu langzaam m te zien dat de enige manier om vooruitgang te boeken, het sluiten van

Romanschrijver Oz koestert 'kleine' onderwerpen. En die zijn wél politiek Amos Oz (1939) schrijft in zijn romans over mensen, gezinnen en relaties. De IsraeHsche schrijver, actief lid van de vredesbeweging in ajn land, accepteert liet niet als njn onderwerpen 'klein' genoemd worden. «Leven en dood zijn grotere onderwerpen dan de poKtieke situatie in het Midden-Oosten." Voorafgaand aan zijn lezing How to cure a fanatic, die naar verwachtmg over polmek zou gaan, was er in de aula van de vu een debat over zijn "^'="« werk Een panel met onder ^naeren literatuurcritici Carel Peep \ ^ " Chns van Esterik en Hilde i ach, de vertaalster van zijn nieuwste boek Dezelfde zee, gaf een korte ^ e n n g van Oz' werk Daarna mocht Oz zelf reageren ,1 "^«st'e die de panelleden en de schrijver zelf uitemdehjk het meest

bleek bezig te houden, was de vraag IS Oz, actief lid van de vredesbeweging in Israel, een politiek geëngageerd schnjver of m e t ' D e auteur zelf heeft hierover de meest uitgesproken menmg Oz "Vanuit de vredesbewegmg wordt mij wel eens verweten dat ik met inlevmgsvermogen en soms zelfs met sympathie schrijf over kolonisten of ultra-orthodoxe joden Zij gaan er vanuit dat mijn verhalen als wapen gebruikt moeten worden Ik vertel mijn verhalen echter alleen uit meuwsgiengheid Ik kijk niet alleen zo goed naar de mensen om me heen omdat ik mijn brood verdien met verhalen schrijven, het zit veel dieper Ik leef me dwangmatig m m de karakters van mijn romans " Toen hij vijftien was, verliet Oz zijn familie m Jeruzalem, en ging in een kibboets wonen "Een kibboets is de

beste universiteit ter wereld om iets te kunnen leren over de menselijke natuur " Hoewel Oz zeer begaan is met zijn land en de mensen die er wonen, schnjft hij meestal over klemere onderwerpen, dichter bij huis Mensen en hvm onderlinge relaties zijn Oz' favoriete terrem Toch is het volgens hem een nusverstand om deze verhalen als met politiek geëngageerd te beschouwen Oz "Kleme onderwerpen zijn vaak groter Mijn personages worstelen met leven en dood en met het lijden dat daarmee samenhangt Eigenlijk vmd ik dat ook politiek Alles wat voorvalt tussen mmimaal twee mensen zou ik politiek willen noemen Leven, dood en het menselijk lijden zijn m feite belangnjker onderwerpen dan de politieke situatie in het MiddenOosten " (EvdP)

compromissen is Dat is op zich al heel moeilijk, want beide partijen hebben immers het gelijk aan hun kant Ze zullen alleen iets toe kunnen geven, als ze m staat zijn zich in eikaars positie m te leven De emotionele doorbraak waarover ik in dat interview sprak, heeft te maken met dit begrip voor eikaars situatie De tegenpartij vertellen dat je haar begnjpt, IS in deze situatie al een heel radicale daad "

Onuitputtelijke b r o n De kunst van compromissen sluiten kunnen Israeli's en Palestijnen afkijken bij het gemiddelde gezin waar dat de dagelijkse praktijk is om problemen op te lossen Ook in het gezin ligt een kern van fanatisme verscholen Familieleden - ouders en kmderen, broers en zussen, partners - willen elkaar altijd veranderen omdat zij beter denken te weten wat goed is voor de ander dan die ander zelf Oz noemt het gezin het meest mysteneuze, paradoxale en surteahstische gegeven ter wereld Oz "Het gezin vormt een onuitputtelijke bron voor mijn verhalen Al eeuwenlang en overal ter wereld stichten mensen gezinnen Dat IS wonderlijk omdat de mens volgens mij geen monogaam wezen is Het oeroude instituut kraakt in haar voegen, al decennia lang wordt m de westerse wereld het einde van het traditionele gezm voorspeld en toch blijven er steeds nieuwe gezinnen komen Waarom mensen de behoefte om bij elkaar te blijven' Ik weet het niet Ik kan je wel honderden verhalen vertellen over gezinnen, maar ik kan er

Anje Kirsch

geen conclusies uit trekken " Hoe schadelijk is fanatisme in gezmnen' Oz "Het soort fanatisme dat in gezinnen voorkomt, is niet uit te roeien, maar dat maakt het gezin met per se het slechtste alternatief Ik heb zelf lange tijd in een kibboets gewoond, een gemeenschap die te vergelijken is met een grote familie Daar werd op een gegeven moment voor mij besloten dat ik naar de universiteit zou gaan omdat ik goed kon studeren Dat anderen zich op die manier met mijn leven bemoeien, zou je kunnen zien als een vorm van fanatisme Maar stel je eens voor dat ik helemaal alleen m een grote stad gewoond zou hebben en er niemand geweest zou zijn die mij de mogelijkheid bood om te gaan studeren "Fanatisme kan niet worden uitgeroeid We zullen ermee moeten leren leven Afgezien van het openstaan voor het standpunt van anderen - het schnjven van romans is daar ovengens een geweldige oefening in - is humor het beste tegengif Eigenlijk is humor het tegengif tegen alle aspecten van het menselijk lijden Het is geen wondermiddel, het verzacht slechts de pijn Mijn nieuwe boek Dezelfde zee gaat over de pijnlijkste condities van het menselijk leven eenzaamheid, wanhoop, verlies, verlangen Als deze donkere krachten van het leven met met humor tegemoetgetreden worden, zijn ze in staat mensen te doden " De boeken van Amos Oz worden uitgegeven door Mcuknhoff De Nederlandse vertaling van Dezelfdt zi^e is deze week verschenen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen