Ad Valvas 1999-2000 - pagina 85

AD VALVAS 2 3 SEPTEMBER 1 9 9 9 I

PAGINA 5

HOE VER IS DE WETENSCHAP?

'Het verleden speelt in Nederland geen grote rol Het jaar 2000 nadert. Een mooi moment om de stand van de wetenschap aan de VU te bekijken. Wat weten wij nog niet? Is er vooruitgang in de kennis? En: wagen wetenschappers zich aan een voorspelling voor de volgende eeuw? In de eerste aflevering: historicus Willem Frijhoff. "Over vijftig jaar spreken we in Nederland nog altijd Nederlands."

Maar een historicus zal maatschappelijke ontwikkelingen toch beter kunnen voorspellen dan een niet-histoncus? " N o u , dat weet ik niet. Daarvoor zijn er te weinig voorspelbare processen in de geschiedenis. Alsof ons handelen m de tegenwoordige tijd volledig gedetermineerd wordt door handelingen uit het verleden. Historici kunnen, op basis van h u n analyses, wèl aangeven welke handelingen of maatregelen je beter achterwege kunt laten. Een voorbeeld? We moeten voorzichtig omgaan met etnische verschillen. Je moet mensen niet beoordelen op h u n etnische afkomst. Uit de geschiedenis weten we dat zoiets snel fout gaat. N o g een voorbeeld. Je moet geen dictator aanstellen. Dat blijkt ook niet goed uit te pakken." Daarover is iedereen het met u eens. "Nee, hoor. Je hoort regelmatig in de politiek, en daarbuiten, de roep om een sterke man. Iemand die knopen kan doorhakken. Al dat gepraat! Al die stroperige besluitvormingsprocessen! Als historicus zeg ik dan: 'Kijk even uit, want elke keer dat wij in de geschiedenis zo'n grote beslisser hadden, ging het fout'. Onze samenleving IS niet voor niets gegroeid naar een maatschappij waarin consensus van groot belang is."

Wirti Crezee Kan er überhaupt sprake zijn van vooruitgang in de historische wetenschap? "Dat IS niet zo makkelijk vast te stellen. Vroeger dachten we dat de geschiedwetenschap een opeenstapeling van kennis was. N u weten we wel beter. De historische wetenschap IS voor een groot deel een kwestie van interpretatie, van de wijze waarop je naar de geschiedenis kijkt. Door een nieuwe blik kan het veld opeens weer helemaal open liggen. Neem de tweede wereldoorlog. Vroeger dachten we dat we daarover alles zouden weten als Loe de Jong zi)n meesterwerk eenmaal af zou hebben. Dan zou definitief duidelijk zijn wie 'goed' en 'fout' was geweest m de oorlog. Later bleek dat een stuk genuanceerder te liggen. Laat ik het zo stellen: de figuur van Hitler is absoluut fout - nog steeds. De figuur van Napoleon was dat twee eeuwen geleden ook, maar daar denken we inmiddels anders over, omdat we hem vooral zien tegen de achtergrond van ontwikkelingen in Frankrijk. Napoleon zien we nu niet meer als persoonlijk verantwoordelijk voor wat er toen gebeurde. Dat komt ook doordat het geheugen van mensen vaak met verder gaat dan twee generaties. Daarvóór is het voor de goegemeente al snel een grote brij. Tegelijkertijd houdt dat de geschiedwetenschap in beweging. D e kennis die wij verzamelen is niet 'waar' zoals in de exacte wetenschappen. Eerder biedt onze kennis een 'werkbaar zicht' op de samenleving van vroeger. Natuurlijk werken wij ook wel met vaststaande feiten - het jaartal waarin Beatrix op de troon is gekomen. Maar ik ben geen hoogleraar geworden omdat ik alle historische feiten zo mooi paraat h e b . " Heeft u de neiging om wetenschappelijke Kennis te relativeren? "Dat kun je zeggen, ja. Als ik mijn anikelen van twintig jaar terug her'ees, denk ik bij mezelf: hoe heb ik net kunnen schrijven?! Ik heb jarenlang gewerkt op de Erasmus Universiteit m Rotterdam. Daar had men net altijd over de 'universiteit als tennisfabriek'. Daar begreep ik nooit wat van. Kennis is voor mij geen aigerond product, maar iets van emoties, van interpretaties en van inzichten die discutabel zijn. Mn kwart eeuw geleden waren veel nistorici ervan overtuigd dat het Kapitalisme noodzakelijkerwijs opgelgd zou worden door het socialisme- Dat was hun visie op de loop van de geschiedenis. Inmiddels is widelijk geworden dat de geschiede"oLe V ? " . ' ' *' verlopen. De ideogebleken ' ' ' " ^ " ' ' ' ' PP"'"^'=htig

3!Kw!^

Consequent geredeneerd zou je dan nooit wat kunnen... "...veranderen? H a , ha, nee, dat is niet wat ik betoog. Ik ben geen politicus. Mijn taak als historicus is om politici te wijzen op patronen uit het verleden." In deze digitale tijd lijkt het verleden er weinig meer toe te doen. "Het verleden heeft in Nederland nooit een grote rol gespeeld. In de dagelijkse politiek leven wij heel sterk vanuit het heden. Vergelijk dat eens met een land als Frankrijk. Daar heeft men het over de Vijfde Republiek. D e opeenvolging van staatsvormen leeft daar sterk in de gedachtenwereld van mensen. Hier in Nederland zullen we het nooit hebben over de Tweede Monarchie; eerst die van Lodewijk Napoleon, toen die van de Oranjes." Hoe komt dat verschil? "Vaak wordt als verklaring aangedragen dat Nederland geen grote rampen heeft doorgemaakt. Maar dat is niet waar. Denk alleen al aan de tweede wereldoorlog. Dat was, alleen mentaal al, een grote ramp. P u n t is dat Nederland heel anders omgaat met de verwerking van rampen. Als ik wist hoe dat precies zit, ben ik uitgestudeerd. Het heeft, denk ik, te maken met het feit dat wij onszelf meer zien als een cultuumatie en minder als een staatsnatie. Nederlanders denken h u n eenheid als land vooral in termen van cultuur. Als zich grote problemen voordoen, zijn we geneigd om gezamenlijk naar een oplossing te zoeken. Als de dijken dreigen door te breken, organiseren de gezamenlijke omroepen een TV-avond. Dat gebeurde in de zeventiende eeuw overigens ook al: als er een kerk opgeknapt moest worden, organiseerden de mensen een loterij. In Nederland verwachten we niet alle heil van de staat. Het effect is dat het verleden wat diffuser wordt. Want het verleden is bij uitstek zichtbaar in instellingen, grote figuren, staatsorganen en grote gebouwen." En daardoor wordt uw vakgebied minder van belang in het dagelijkse leven... "Ach, wat is het nut van de geschiedenis? Ik zeg altijd: wat is het nut van bierbrouwen? Je kunt best zonder. Maar het leven kan zoveel rijker zijn m é t . " Welke braakliggende terreinen zullen volgende eeuw in uw vakgebied verkend worden? "Ik zie niet zoveel braakliggende terreinen. Het gaat meer om accentverschuivingen. Een poos geleden zat iedereen op de sociaal-economische geschiedenis. Want de economie

Prof. Willem Frijhoff: 'Het nut van geschiedenis is als dat van bierbrouwen. Je kunt best zonder, maar het kan het leven zoveel rijker maken'

was toch de basis van alles, redeneerde m e n . Vervolgens kwam er een fase waarin dat juist gerelativeerd werd. De economische geschiedenis is minder objectief dan je denkt, want gebaseerd op allerlei sociale conventies en beslissingen, werd toen gesteld. M e t als gevolg dat de culturele geschiedenis, met veel aandacht voor de mentaliteit van bevolkingsgroepen, sterk in the picture kwam. Op dit m o m e n t gaat de pendule weer de andere kant op, richting economische en politieke geschiedenis." Nog even over de volgende eeuw. Zal de Nederlandse taal, ten gevolge van de Europese integratie, over vijftig jaar verdwenen zijn? "Daar geloof ik niets van. Talen zijn vreselijk weerbaar zolang er maar een bevolking is. De Indiaanse talen zijn verdwenen omdat de Indianen zijn verdwenen - niet omdat ze een andere taal gingen spreken. Zelfs totaal verspreide volken als de OostEuropese joden hebben het Jiddisch bewaard. Ga maar naar N e w York daar spreken ze de hele dag Jiddisch! Iets anders is de staatkundige structuur binnen Europa. Het zou me mets verbazen als in de volgende eeuw ons koninkrijk er anders uit zal zien. Je ziet nu al dat men in oostNederland aansluiting zoekt bij regio's in Duitsland. Dat zie je ook in Limburg: Maastricht, Luik en Aken zijn een eenheid aan het worden. Het zou best zo kunnen zijn dat daar op den d u u r een politieke herindeling komt. Daar zal een hoop verzet tegen komen, want niemand wil macht afstaan. Maar staatsvormen zijn verre van definitief. Dat leert de geschiedenis."

Cynthia van Elk

Nederlands instituut in Sint Petersburg geopend Wie in Rusland gaat studeren of onderzoek wil doen, kan voortaan voor advies en ondersteuning terecht bij het Nederlands Instituut in Sint-Petersburg (NIP). "Wij zijn er voor studenten en wetenschappers van alle studierichtingen en vakgebieden", benadrukte directeur K. Blansaer tijdens de officiële opening. "Niet alleen voor slavisten." Het wetenschappelijk en cultureel instituut is een gezamenlijk project van de Universiteit van Amsterdam (UVA) en de imiversiteiten uit Leiden, Groningen en Utrecht. Doel van het NIP is de samenwerking en uitwisseling tussen Nederlandstalige en Russische instellingen voor hoger onderwijs te bevorderen. Het instituut bemiddelt bij stages en helpt met de verstrekking van uitnodigingen voor visa - in Rusland nog altijd een lastig verschijnsel. N u al vinden er veel uitwisselingen plaats. Op de bètafaculteit in Leiden bijvoorbeeld lopen tientallen Russische promovendi en gastmedewerkers rond. Het NIP werkt met een begroting van 210.000 gulden, waarvan 90.000 op gaat aan huur. Voor activiteiten is 120.000 beschikbaar. Van dat bedrag wordt overigens ook het salaris van de secretaresse en de schoonmaakster betaald. Directeur Blansaer zelf staat op de loonlijst van de UVA, die als penhouder garant staat bij een eventu-

eel tekort. Leiden, Groningen en Utrecht dragen elk 45.000 gulden bij. Acht Vlaamse hogescholen sloten zich vorige week, tijdens de officiële openmg, aan bij het NIP. Zij dragen samen jaarlijks 22.500 gulden bij, de helft dus van wat een Nederlandse imiversiteit betaalt. Tijdens de feestelijke opening kwam van de Nederlandse delegaties daarover geen onvertogen woord over de lippen. Maar later klonk bij een uitgebreid buffet in het luxueuze Mensjikov-paleis toch kritiek op het contract met de Vlaamse partners. De Belg P. van Hauwermeiren was het onderwerp van lichte spot. Als voorzitter van het Belgische consortium speelde hij het klaar om bij de openmg langer te praten dan de Nederlandse ambassadeur, directeur Blansaer en uvA-voorzitter S. Noorda bij elkaar. "Wie zo weinig meebetaalt, moet ook niet zo lang speechen", was het commentaar. (HOP, Charles Hoedt)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen