Ad Valvas 1999-2000 - pagina 620

AD VALVAS 15 JUNI 2000

PAGINA 4

Promovendus analyseert en bundelt het werk van Achterberg

De grote dichter bleef toch een 'rare vogel' Uit geldnood verkocht de dichter Gerrit Achterberg vanaf 1946 zijn kladpapiertjes aan een verzamelaar. Peter de Bruijn onderzocht deze kladjes en ook vele ongepubliceerde gedichten en brieven. Zijn proefschrift is nu af en beslaat vier dikke delen. Ad Valvas sprak met hem over de bizarre dichter. Is de verloren gegane geliefde in zijn gedichten nu de beminde, door hem vermoorde hospita, of niet?

nooit over willen spreken, maar als hij het werkelijk had willen verdoezelen, had hij nooit jarenlang op dit thema doorgeborduurd Dat geeft wel aan dat het thema meer voor hem was dan alleen het historische feit " Achterbergs levensloop is in het onderzoek van De Bruijn alleen aan de orde gekomen voor zover die invloed had op zijn gedichten De Bruijn "Achterberg wordt altijd gezien als een dichter wiens werk op zich staat Zijn gedichten zouden geen geen context nodig hebben om ze te kunnen begrijpen, maar zouden op hun zuiver poëtische waarde beoordeld kunnen worden Voor de periode 1938-1946, de tijd dat hij ter beschik king van de regenng was gesteld en m verschillende inrichtingen doorbracht, gaat dat echter met helemaal op Uit correspondentie en ander matenaal blijkt dat hij in die periode bij het schrijven van de gedichten zelf rekening hield met zijn persoonlijke omstandigheden "

Eva van der P as

Onvoltooid

Het was 1946, vlak na de oorlog en de dichter Gerrit Achterberg zat in geldnood Een vriend kwam op het idee om een avond te organiseren waarop Achterberg voor zou lezen uit eigen werk, en 'afschriftjes' van zijn gedichten zou verkopen Deze handgeschreven gedichten, zorgvuldig voorzien van een papieren kaftje en aan elkaar geregen door Achterbergs vrouw, kan Peter de Bruijn (1965) inmiddels met meer zien In zijn proefschrift. De tegenweteld m stelling gebracht, tracht hij al het gepubliceerde en ongepubliceerde werk van Achterberg in kaart te brengen De Bruijn "Tot in de laatste fase van mijn onderzoek was er een bepaald veilinghuis dat telkens weer aan de telefoon hing 'We hebben weer een afschriftje gevonden ' Hoewel het natuurlijk mijn werk was om zoveel mogelijk te mventanseren, dacht ik soms eerder ik wou dat ik dat stiekem kon weggooien, dan had ik dat maar " Deze afschaften, keurige kopieën van al eerder m druk verschenen gedichten, vormden dan ook niet het interes santste gedeelte van De Bruijns onderzoek Het zijn Achterbergs wonderbaarlijk bewaard gebleven kladpapiertjesjes waar het De Bruijn om gmg "Dat die kladjes er nog zijn is puur geluk", zegt hij "Tot 1946 gooide Achterberg zijn kladjes weg als een gedicht afwas Maar in 1946, het jaar van de afschriften, kwam een verzamelaar op het idee dat kladjes van Achterbergs werk veel mteressanter waren dan de kopieeen, en hij haalde de dichter over om ook de kladjes aan hem te verkopen Dat is Achterberg vervolgens zijn hele leven blijven doen Als een dichtbundel af was, verzamelde hij de kladjes, deed er netjes een papieren kaft omheen, en stuurde ze op naar de verzamelaar

Magie Toen deze collectie beschikbaar kwam voor onderzoek, begon Achterbergvorser Fokkema met het verzamelen van dit materiaal voor een uitgave Later nam het Constantijn Huygens Instituut het project over en werd De Bruijn gevraagd om het werk af te maken De Bruijn "Ik wilde in die tijd net aan een onderzoek beginnen naar de Vlaamse dichter Guido GezelIe Ik heb me dus wel even afgevraagd of ik het een tijdje met Achterberg uit zou kunnen houden " Uiteindelijk heeft hij zich ruim negen jaar met de dichter beziggehouden en leerde hij hem "gnezelig goed" kennen Terwijl hij zat te snuffelen in het archief van het Letterkundig Museum had hij soms het idee dat hij Achterberg beter kende dan zijn broers "Ik had zo weg kunnen lopen met zijn bnl, zijn pasp o o n en zijn sigaretten, als ik dat had gewild " De gedichten van Achterberg (19051962) hebben een bepaalde magie Je stapt met zijn gedichten in een wereld die je nooit helemaal doorgrondt, zegt De Bruijn Dat komt onder andere doordat Achterberg in zijn meer dan duizend gedichten telkens maar een beeld oproept dat van een verloren geliefde, die alleen m het gedicht.

Anje Kirsch

Peter de Bruijn: "Je kunt je behoorlijk door de geheimtaal van Achterberg laten meeslepen" door het vinden van het juiste woord, kan worden teruggehaald Dit woord, dat de toegang moet verschaffen tot de wereld aan gene zijde, zocht Achterberg in allerlei uithoeken van de taal Bijvoorbeeld in de quantummechanica en m het bijbelse taalgebruik dat in zijn milieu, die van de Gereformeerde Bond, gangbaar was Doordat Achterberg dezelfde thematiek telkens vanuit een andere invalshoek probeert te benaderen, wekken de gedichten de indruk van een geheimtaal "Je kunt je er behoorlijk door mee laten slepen " zegt De Bruijn "Uiteindelijk zie je overal onderhuidse verbanden waar je in verstrikt raakt "

Pistoolschot In 1937 bracht Achterberg zijn hospita, met wie hij een verhouding had, met een pistoolschot om het leven Het IS verleidelijk om te denken dat de verloren geliefde, die in bijna alle gedichten van Achterberg voorkomt, in het echt ook heeft bestaan De Bruijn "Je kunt natuurlijk het verband leggen tussen de hospita en de geliefde in de gedichten, maar het

thema heeft ook een metafysische dimensie Het gaat ook om de gebrokenheid tussen de wereld hier en de wereld aan gene zijde en de mogelijkheden om die gebrokenheid door middel van de taal te helen Alleen het volmaakte gedicht is daartoe in staat, en het is Achterbergs voortdurende streven dat te schrijven " Aan de associaties die het thema van de verloren geliefde oproept, valt moeilijk te ontkomen Het blijft verleidelijk om deze vrouw, die in meer dan duizend gedichten van Achterberg een rol speelt, m verband te brengen met de gebeurtenissen in 1937 De Bruijn "Het fascinerende is dat de thematiek al in Achterbergs gedichten voorkwam, lang voordat hij de moord pleegde " Het bekendste voorbeeld daarvan is zijn gedicht Moordballade uit 1930 Het thema van de gestorven - in dit geval zelfs vermoorde - geliefde, die weer tot leven moet worden gewekt IS hier al zeer duidelijk aanwezig O gij die ik had omgebracht Ik bond den wind om uwen hals in verre sterrenacht, ik brak uw dansen af tot op den grond.

uw lachen vond den dood in mijnen lach

( )

Toen stond gij op en vond mijn handen, waar uw bloed afdroop Met nooit zoo ondervonden handen sloot gij mijn opgebroken oog Na de moord veranderde Achterberg de titel van het gedicht in Droomballade en veranderde hij de eerste regels van de aangehaalde coupletten als volgt O gij die ik had opgewacht

( )

Toen stond gij op en wond mijn handen langzaam uit de knoop "Uit dit vroege gedicht kan je concluderen dat de thematiek losstaat van de latere gebeurtenissen" zegt de Bruijn "Anderzijds was Achterberg in de periode voor de moord ook al psychisch labiel Het is bekend dat hij al eerder had gedreigd iemand naar de andere wereld te helpen " T o c h vindt De Bruijn dat je moet proberen het thema van de verloren geliefde los te zien van de gebeurtenissen in 1937 "Achterberg heeft er in het openbaar

In die tijd raadpleegde Achterberg bijvoorbeeld zijn psychiaters of literaire vnenden voordat hij iets publiceerde in een tijdschnft omdat hij wist dat zijn gedichten een rol speelden in de beoordeling van zijn 'geval' Het komt voor dat hij op hun advies wijzigingen aanbracht of dat hij gedichten met publiceerde Daarnaast speelden er bij de samenstellmg van de bundels allerlei praktische overwegingen een rol Achterberg had geld nodig om zijn advocaten te betalen, en het publiceren van bundels was daartoe zijn enige mogelijkheid Een vriend adviseerde hem op een gegeven moment om een bepaalde bundel te splitsen en de twee bundels bij verschillende uitgevers onder te brengen Dat leverde twee keer zoveel geld op Een conclusie uit De Bruijns onderzoek is daarom dat de gedichten uit de penode 1938 1946 niet alleen op hun zuiver poeti sche waarde beoordeeld kunnen wor den Er speelden teveel andere factoren mee bij het totstandkomen van zijn werk Hoewel De Bruijn Achterberg in de afgelopen negen jaar als dichter en als mens goed heeft leren kennen, blijft ook voor hem zijn karakter gedeelte lijk ondoorgrondelijk De Bruijn "Het was een rare vogel T o t het eind van zijn leven, toen hij al de P C Hooftpnjs en allerlei andere onderscheidin gen had gekregen en algemeen gewaardeerd werd als de grote dichter, werd hij bijna depressief als een of andere regionale krant in een lullig stukje iets onaardigs had geschreven Dan was hij helemaal in paniek en moesten zijn vrienden het in de media voor hem recht gaan zettten Dat iemand zo klein en onzeker kan blijven, terwijl hij voor de buitenwereld heel groot was, dat is iets wat ik me nog steeds moeilijk voor kan stellen " De titel van het proefschrift De tegenwereld in stelling gebracht, is ontleend aan een van de tot nu toe onbekende fragmenten die De Bruijn in zijn proefschrift verzameld heeft Het gaat om een onvoltooid gedicht waaraan Achterberg werkte voor hij stierf Dauw legert om het huis de ganse nacht Blanco verstomming buitenaf draagt lichte rotondes langs het raam, waar uw gezichten tevoorschijn drommen uit de witte schacht De tegenwereld in stelling gebracht Pupillen, die hun cirkels op mij nchten en mij bezaaien met een zee van impulsen, informatie overdracht, die ik moet steken in de taaimachine om binnen 't etmaal jawoorden te krijgen, waar anders een congres een jaai op zit Terwijl koralen zich tot ketens rijgen, parel [^] ik [-] in mijn haemoglobine Het laken is een kaart van holenth

Het uit vier gebonden delen bestaande werk De tegenwereld in stelling gebracht is een uitgave van het Constantijn Huygens Insitituut Het verschijnt 16 juni en kost f 225, gulden

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen