Ad Valvas 2000-2001 - pagina 516

Oudheid

Middeleeuwen

De modercie tijd

Romantiek

Existentsaiisffle

Georg Trakl

Plato

Goethe

427 - 347 v.Chr.

1749 - 1 8 3 2

Sensationalisms

Tom Stoppart

1887 - 1 9 1 4

1937

Albert Camus

Bisschop Augustinus

354 - 4 3 3

Postmodernisme

August P. van Groeningen

1905 -1960

1866 - 1 8 9 4

De dood door de eeuwen heen

De tragische dood, de vrome dood, de collectieve dood, de

absurde dood. 'Elke tijd heeft zijn eigen dood, die in de

literatuur van die tijd ook weer zijn vorm heeft', zegt literatuurwetenschapper Hans van Stralen. 'Er is altijd wel een

literaire tekst te vinden die representatief is voor hoe er in

een bepaalde periode in de geschiedenis tegen de dood

aan werd gekeken, en die tegelijkertijd de realiteit van die

dagen weerspiegelt.' Van Stralen neemt ons mee op een reis

door de tijd, vanaf de tragische dood in het oude Griekenland,

tot aan de sensationele dood in ons eigen tijdperk.

Peter Breedve d

"De Griekse filosoof Socrates (469399 V. Chr.) was door het bestuur van

Athene veroordeeld tot het drinken

van de gifbeker. Het is een tragische

dood, beschikt door de goden, tegen

de wil in van het volk, maar opgelegd

door de democratische heersers. Het

zijn de onzekere begindagen van een

nieuwe staatsvorm: de democratie.

Socrates' leerling Plato (427-347 v.

Chr.) beschrijft de laatste dagen van

de wijsgeer in Phaido. In dat stuk

leren we veel over de opvattingen van

Socrates over de dood: het is het

moment waarop de ziel bevrijd wordt

van haar gevangenis, het lichaam."

"Ook de dood van de moeder van bisschop Augustinus (354-433) is een

overgang naar het hiemanjaals. Het is

een vrome dood, die alles zegt over de

Middeleeuwen. Augustinus beschrijft

die dood in het autobiografische boek

Belijdenissen. Monnica had de bekering van haar ongelovige zoon tot het

christendom zo'n beetje tot haar

levensdoel gemaakt. T o e n hij zich in

387 had laten dopen, kon ze in vrede

sterven. God neemt Monnica tot zich,

nadat ze haar hele leven in zijn dienst

had geleefd. Die nietigheid van de

mens ten opzichte van God blijft na

de Middeleeuwen nog lang kenmerkend voor de Europese literatuur.

Daar komt pas verandering in tijdens

de Romantiek, rond 1800. Dan gaat

de mens zichzelf onafhankelijk zien

van kerk en staat."

"De dood van de jonge Werther, de

hoofdpersoon van Die Leiden des

Jungen Werther (1770) van de Duitse

dichter Johann Wolfgang von Goethe

(1749-1832), staat meer op zichzelf.

Werther pleegt zelfinoord wegens een

ongelukkige liefde. Het accent ligt op

zijn doodsstrijd hier op aarde, niet op

wat hem na die dood wacht. Tegelijkertijd is Werther een soort Christusfiguur, bij wie de passie en het lijden

centraal staan. Werther zegt aan het

eind van het boek, net als Jezus, 'het

is volbracht'."

Hier, Lotte! Ich schaudre nicht, den halten, schrecklichen Kelch zu fassen, aus

dem ich den Taumel des Todes trinken

soil!

"Maar bij Werther is geen sprake van

een wederopstanding, hij gaat aan de

passie ten onder. Werther is typisch

voor zijn tijd: het verzet tegen het toenemende rationalisme. Het individuele gevoel strijdt om voorrang, het is

de tijd van de Romantiek."

"Voor de massa was zo'n verheven

dood meestal niet weggelegd. In een

tijd waarin de bevolking in de steden

en op het platteland ingrijpend groeide, stierven de mensen in volgepakte

ziekenhuizen aan tering, tyfus of pokken. In deze tijd vinden we de collectieve dood. In Besmettelijke ziekte

(1888) van de Rotterdammer August

P. van Groeningen (1866-1894) sterft

het zoontje van een arm arbeidersgezin aan de pokken, omdat hij nu eenmaal tot de onderklasse van de maatschappij behoort. Van Groeningens

roman is een aanklacht tegen het

sociale onrecht."

"Grimmig is ook de dood in het

gedicht Grodek (1914) van Georg

Trakl (1887-1914). Grodek is een

plaats in de voormalige Sovjet-Unie,

waar in de Eerste Wereldoorlog hevig

werd gevochten."

O trotsere rouw! Gij' ijzeren altaren

De hete vlam van de geest voedt heden

een machtige pijn,

Nageslacht dat niet wordt geboren.

"In Grodek zien we de waanzin en het

onrecht van de oorlog, de vervreemding. De groep wordt bijna als een

individu voorgesteld."

"De absurde dood wordt nog verder

doorgevoerd in het werk van existentialisten als Albert Camus (19051960). Die schreef tijdens de Tweede

Wereldoorlog zijn Le Malentendu (het

misverstand), een toneelstuk over een

vrouw en haar dochter die een hotel

runnen en alle gasten vermoorden.

Op een gegeven moment arriveert de

zoon van de vrouw. Hij wordt niet

herkend en vindt eveneens de dood."

Natuurlijk voelt hij zich hier niet thuis,

niemand voelt zich hier thuis. Niemand

zal hier ooit rust en warmte vinden. Als

hij dat eerder had ingezien zou hij zich

dit hebben bespaard en ons hebben

bespaard hem te moeten leren dat deze

kamer bestemd is om enn te slapen en

deze wereld om erin te sterven.

let van William Shakespeare. We

weten dat ze eraan gaan, ze weten het

alleen zelf niet. Uiteindelijk sterven ze

een 'talige dood'. Het ik-personage is

opgebouwd uit taal. Gebruik je een

andere taal, dan krijg je een ander

personage. Zo kun je iemand letterlijk

'doodschrijven'. Trouwens, 'iemand

doodzwijgen' is een uitdrukking die in

het begin van de jaren zestig in zwang

kwam."

''

"Het tijdperk van het post-modemisme is nu afgelopen. D e literatuur van

vandaag lijkt vooral een vettig realisme te willen presenteren. American

Psycho van Brett Easton Ellis, over

een yuppie-seriemoordenaar, en Hannibal van Thomas Harris. Wat zegt

dat over onze tijd? Als je gelooft dat

literatuur de neiging heeft om onze

verdrongen wensen weer te geven,

dan lijkt dit de tijd van het sensationalisme te zijn. Aan de andere kant heb

je natuurlijk ook boeken als De kleine

blonde dood van Boudewijn Büch, waar

op een ontroerende manier een klemc,

burgerlijke dood wordt beschreven.

Maar wie de oplage van De kleine

blonde dood vergelijkt met die van

American Psycho, die zal moeten toegeven dat de maatschappelijke tendens toch meer in de richting van een

soort morbide fascinatie gaat."

"Nóg veel verder gaat de het in T o m

Stopparts (1937) postmodernistische

toneelstuk Rosencrantz and Guildenstem are dead (1966). Wij kennen de

hoofdpersonages uit dat stuk, Guildenstem en Rosencrantz, al uit Ham-

Hans van Stralen verzorgt volgend studiejaar

(vanaf 29 oktober) aan de vu een sene van

twaalf colleges over de dood in de literatuur

Shakespeare gothic-motieven terug,

zoals de invloedrijke rol die doden

kunnen spelen in het dagelijkse leven.

Op verzoek van haar opleiding maakte

Soeters een pagina over het onderwerp gothic voor de website van de

vu waarop middelbare scholieren

informatie over de universiteit kunnen

vinden. Per slot van rekening is gothic

momenteel onder jongeren erg in.

Vooral in de popmuziek is er een ware

hype. Onlangs werd in Paradiso het

eerste landelijke gothic-muziekfestival

gehouden, druk bezocht door in zwart

geklede mensen. Menigeen droeg een

doodskopje als versiering.

staat volgens Soeters symbool voor de

heersende machten in deze wereld.

Dus voor de door de man gedomineerde familie en de staat. Maar in

dat huis is het duidelijk niet pluis.

Allerlei geheimen worden krampachtig verborgen gehouden, zoals de zielen van doden die uit de kelders

opstijgen en de levenden achtervolgen. "De dood is ongeveer een even

groot taboe als seksualiteit. Vandaar

dat de dood ook uit het dagelijkse

leven verdrongen wordt. Gothic wil

laten zien dat dood en leven, lichaam

en ziel, ratio en gevoel bij elkaar

horen. Daar is niks engs aan. Nadenken over de dood werkt juist bevrijdend", aldus Soeters.

De studente vindt het niet vreemd dat

de laatste jaren gothic weer volop in

de belangstelling staat bij jongeren,

"In deze wereld draait alles om werk

en carrière maken. Dat is de rationele

kant van het bestaan. Gothic toont

ook de andere kanten van het leven

Die lijken duister, maar zijn dat alleen

omdat ze onderdrukt worden. Laat je

die krachten toe in je leven, dan werkt

dat verrijkend. Gothic wil ruimte

creëren voor de leuke kanten van het

bestaan."

Gothic is juist leuii

Zwarte kleren, ruige muziek

en een fascinatie voor duistere machten en de dood.

De meeste mensen associëren de gfot/ifc-stroming niet

direct met de vrolijkste kanten van het bestaan. Onterecht, vindt studente Engels

Chantal Soeters. Het nadenken over de dood dat gothicaanhangers doen, werkt

juist bevrijdend.

N i e t pluis

Dirk de Hoog

"Gothic laat zien dat de westerse,

rationele beschaving allerlei gevoelens

en emoties onderdrukt. Maar die

gevoelens komen altijd weer tot uitbarsting", vertelt Chantal Soeters.

Gothic IS volgens haar vooral een literaire strommg die begin negentiende

eeuw in Engeland tot grote bloei

kwam. Zelf kreeg ze tijdens haar studie aan de VU tot haar spijt weinig te

horen over gothic-literatuur. "Wetenschappers kijken met een beetje

dedam op gothic neer, alsof het tweederangsliteratuur is", aldus Soeters.

De mmiddels vijfdejaarsstudente, die

zich overigens niet m gothic-kledij uitdost, deelt die opvatting niet. Volgens

haar komen ook bij grote auteurs als

Het was geen toeval dat Soeters juist

bij vrouwenstudies, wat ze in Utrecht

als bijvak volgt, volop met de stroming in aanraking kwam. In de verhalen botst namelijk de dominante

'mannelijke' rationaliteit met de

onderdrukte 'vrouwelijke' emotionaliteit. Relatief veel vrouwelijke auteurs

hebben het gothic-genre gebruikt om

de bestaande orde aan te klagen. Het

bekendst is het Frankenstein, geschreven door Mary Shelley in 1818. Maar

Soeters vmdt ook de verhalen van de

gezusters Brontë, zoals Jane Eyre en

Wuthering Heights, duidelijke gothicliteratuur. In de moderne tijd noemt

ze Renate Dorrestein als een belangrijke auteur van het genre.

De gothic-verhalen spelen zich altijd

af rondom een groot huis. Dat huis

De pagina van Chantal Soeters is te zien op

www. werkstuknetwerk. nUgothic

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen