Ad Valvas 2000-2001 - pagina 427

jD VALVAS 8 MAART 2001

PAGINA 7

VU­econoom en schrijver Fouad Laroui schreef alternatief boekenweekessay

'We moeten onze vrijheid van denlien

coute que coute beschermen'

Hij dwingt zichzelf om huts­

pot te eten en geniet van

de onverschilligheid van

Nederlanders. VU­econoom

en schrijver Fouad Laroui is

vreemdeling geweest in

Marokko, waar hij geboren

werd, in Frankrijk, waar hij

tien jaar woonde en in

Engeland, waar hij heeft

gedoceerd. Maar het beste

land om vreemdeling te zijn,

zegt hij zelf, is Nederland,

waar de buitenstaander niet

het 'nationale glorieuze ver­

leden' krijgt opgedrongen.

Laroui schreef een essay

rond het boekenweekthema

'schrijven tussen twee cultu­

ren'. Onlangs verscheen in

Nederland zijn tweede

roman Judith en Jamal.

affaire in Nederland rond het toneel­

stuk Aïsja, dat onder druk van islami­

tische groeperingen moest worden

afgeblazen. "Het is toch te gek voor

woorden dat je in tien procent van

alle landen ter wereld échte vrijheid

hebt, en dat in die paar landen dan

mensen komen dreigen om die vrij­

heid weer in te perken! Het verbieden

van toneelstukken, of boeken, of films

is afschuwelijk. Als je denkt dat een

stuk onacceptabel is, moet je bij de

rechter je gelijk proberen te halen en

als de rechter dan bepaalt dat een

boek of een film wél kan verschijnen,

dan moet je dat kunnen accepteren.

Zó gaat dat in een democratisch land.

Wie daar niet mee kan leven, die moet

maar in Kabul gaan wonen, onder de

Taliban. Wat wij aan de Verlichting,

en aan mijn lievelingsfilosoof Voltaire

te danken hebben, namelijk onze vrij­

heid van denken, dat moeten we

coüte que coüte beschermen tegen

wat ik het 'talibanisme' noem.

Laroui schreef dit jaar, op uitnodiging

van zijn uitgeverij Van O orschot,

tevens een essay naar aanleiding van

het boekenweekthema 'schrijven tus­

sen twee culturen'. Vr eemdeling: aan­

genaam gaat over de verschillende

manieren om vreemdeling te zijn.

Vreemdeling zijn kan het beste in

Nederland, vindt Laroui. "In Frank­

rijk word je gedwongen om Fransman

te worden in alle aspecten van je

leven. In Engeland heb ik drie prach­

tige jaren in York doorgebracht, maar

daar was toch iets dat mij stoorde:

Engelsen zijn beleefd maar afstande­

lijk, een vreselijk cliché, ik weet het,

maar ik kan er niks aan doen, het is

gewoon zo. Ik ben daar in die drie

jaar nooit door iemand thuis uitgeno­

digd. Hier in Amsterdam zat ik bin­

nen twee weken al bij iemand thuis

aan tafel."

Peter Breedve d

Fouad Laroui heeft een aversie tegen

hechte gemeenschappen en groepen.

HIJ hecht met bijna religieuze overtui­

ging aan de vrijheid van het individu.

"Dat komt doordat ik uit een cultuur

kom waar het individu door de

gemeenschap wordt verstikt", legt hij

uit. "Iedereen bemoeit er zich met

wat )e doet en denkt, er wordt een

enorme druk op je uitgeoefend om je

te conformeren aan de groep."

Laroui las in zijn jeugd echter Voltai­

re, Diderot en Rousseau, denkers van

de Verlichting. De heilige drie­een­

heid noemt hij ze: "Ze brachten me

het principe van vrijheid en gelijkheid

bi|. Maar in Marokko vormde dat een

scherp contrast met de werkelijkheid

die ik op straat aantrof. Daar heerste

politieke onderdrukking en er waren

.lUerlei beperkingen. Niks mocht, niks

kon." In Marokko voelde Laroui zich

voor het eerst een vreemdeling, een

buitenstaander.

Op zijn negentiende vertrok hij naar

Frankrijk om wis­ en natuurkunde te

studeren. "Daar heb ik voor het eerst

van de vrijheid en het fantastische

intellectuele klimaat kunnen proeven.

Daar heb ik van genoten, maar in

Frankrijk heerst weer een heel andere

soort van sociale controle, namelijk

die van de Fransen over de niet­Fran­

sen. Je wordt er dagelijks geconfron­

teerd met het feit dat je er niet bij

hoort: in de metro word je steeds

gecontroleerd, in winkels word je

scherp in de gaten gehouden. Dat was

de keerzijde van de medaille. Jammer,

want Frankrijk is toch een van de lan­

den waar de vrijheid is uitgevonden."

Korrel zout

In 1989 arriveerde Laroui in Amster­

dam om bij de vu te gaan werken. Hij

'S inmiddels directeur postdocoplei­

dingen van het Instituut voor Milieu­

vraagstukken. Naar eigen zeggen

geniet hij van de 'onverschilligheid'

van de Nederlanders. "Die onverschil­

ligheid jegens anderen, die hier heerst,

'S de conditio sine qua non voor de vrij­

heid van het individu. Die geeft je de

kans om te belissen wie je wilt zijn. Je

kunt jezelf hier volkomen ontplooien

­n omgaan met wie je wil. Mensen die

''')ven zeuren dat ze door de samenle­

ving met worden geaccepteerd, die

scheppen een probleem dat niet

estaat. Voor mij doet het er absoluut

wet toe. Als ik juridisch maar geac­

cepteerd ben, zodat ik een Nederlands

paspoort krijg, en daarmee houdt het

voor mij op."

n Larouis jongste roman, Judith en

lanial, gaat het ook voornamelijk om

j ^le vrijheid van het individu. Niet

Erwtensoep

Ron Otsen/AVC

Fouad Laroui: 'Door de onverschilligheid van de Nederlanders kun je hier zelf beslissen

wie je w ilt zijn'

alleen om de individuele vrijheid van

de personages in het boek, maar ook

de vrijheid van de schrijver om met

zijn verhaal te doen wat hij wil en de

vrijheid van de lezer om het te lezen

zoals hij wil. In Judith en Jamal wor­

den alle literaire wetten getrotseerd.

Plotlijnen lopen dood om over te gaan

in nieuwe plotlijnen, romanpersonages

komen tegen de auteur in opstand. Er

zijn raamvertellingen en onverwachte

wendingen. Recensenten leidden er

uit af dat Laroui zich door de verha­

len van 1001 nacht had laten inspire­

ren. O nzin, volgens de schrijver zelf.

"Met 1001 nacht heeft het boek niks

te maken. Ik heb me bij de constructie

van die roman laten inspireren door

de romans Jacques Ie fataliste van

Denis Diderot en Tr istr am Shandy van

Lawrence Sterne. Beiden zijn schrij­

vers uit de achttiende eeuw, de eeuw

van de Verlichting. Toen ik die boe­

ken las, ontdekte ik de vrijheid die je

hebt als romanschrijver. Daarmee is

ook mijn schrijverschap begonnen.

Wat ik eventueel zou kunnen bijdra­

gen komt eerder uit de Franse dan uit

de Arabische cultuur. In mijn jeugd

ging ik immers naar Franse scholen,

ik ben doordrenkt van de Franse cul­

tuur en literatuur. Maar omdat ik

Fouad Laroui heet, denkt een recen­

sent dat ik me dan wel zal hebben

laten inspireren door 1001 nacht.

Frustrerend? Ik neem dat met een

enorme korrel zout. Het zou frustre­

rend zijn als de wereld perfect was.

N u ben ik al blij als ze mijn naam

goed hebben gespeld."

Recensenten vielen ook over de ste­

reotiepe personages in Judith en

Jamal. Zo zijn de xenofoben in Frank­

rijk verpersoonlijkt door de morsige

journalist monsieur Gluard, die luid­

ruchtig de vreemdelingenhaat predikt

terwijl hij zich te goed doet aan cous­

cous. De Jamal uit de titel is een

Marokkaanse jongere die maar wat

aan rotzooit en niet verder dan drie

weken vooruit kijkt. "Het klopt dat ik

in Judith en Jamal groeperingen redu­

ceer tot stereotypen", geeft Laroui

toe. "Dat heeft te maken met mijn

opleiding als wiskundige. O m iets te

bewijzen in de wiskundige economie

moet je namelijk een probleem 'stile­

ren': je neemt een ingewikkelde kwes­

tie en reduceert die tot iets wat je wis­

kundig kunt benoemen. Zo heb ik in

Judith en Jamal een oplossing willen

zoeken voor problemen als onver­

draagzaamheid, identiteit en wat het

betekent om vreemdeling te zijn. Ik

heb die problemen bijna wetenschap­

pelijk willen benaderen, door de com­

plexiteit te stileren, omdat je anders in

emoties blijft verzanden en dan kom

je nooit tot duidelijke theses."

Eén personage in de roman krijgt

meer diepgang dan alle andere. Dat is

de vader van Jamal, Abal­Khaïl. Hij

moet toezien hoe zijn zoon is opge­

groeid tot een Fransman, een Europe­

aan zonder binding met het Marok­

kaanse thuisland. "Abal­Khaïl is

'«K.41öil*v»iO. as fejfWirifHé'' •' ' '

slachtoffer en onderdrukker tegelijk",

zegt Laroui. Dat paradoxale in die

man heeft me gedwongen om zijn

personage meer uit te diepen, om te

kijken wat hem beweegt. Die man zit

tussen twee werelden. De andere

personages vinden hun weg wel. Maar

de vader, die heeft alles verloren. Zijn

droom was om iets op te bouwen in

Europa, maar dat is een illusie geble­

ken. Hij heeft hard gewerkt voor zijn

kinderen, maar moet zich uiteindelijk

afvragen in hoeverre zij zijn kinderen

nog zijn. Alles wat zin gaf aan zijn

leven is verdampt op het moment dat

hij beseft dat zijn kinderen eigenlijk

Europeanen zijn geworden, al heten

ze dan Mohamed, of Fatima."

Talibanisme

Het lijkt er in Judith en Jamal op zeker

moment even op dat de oude normen

en waarden in huize Abal­Khaïl weer

in ere worden hersteld door oom

Tarik. Die komt, net uit Marokko, bij

de familie inwonen. Tarik verbiedt al

gauw het spelen van muziek en zelfs

het damspel is volgens hem tegen de

regels van de islam. Tarik moet echter

het onderspit delven tegen een onver­

wachte tegenstander: de vrouw van

Abal­Khaïl, die de familie uit protest

tegen Tariks aanwezigheid gerechten

begint voor te zetten waar kraak noch

smaak aan zit. Niet lang daarna wordt

Tarik het huis weer uitgeknikkerd.

Laroui ziet het verband wel met de

'Hier word je niet dagelijks geconfron­

teerd met een geweldig glorieus verle­

den dat je onherroepelijk buitensluit',

schrijft Laroui over Nederland in zijn

essay. Aan het begin beschrijft hij een

ontmoeting in Amsterdam met een

woedende dwerg, die zijn frustraties

op gewelddadige wijze botviert op een

groep geparkeerde fietsen. "Die dwerg

is een metafoor. Hij is de Nederlander

die zijn eigen samenleving bekritiseert,

zich onaangepast voelt. Ik zeg tegen

die dwerg: en toch heb je het beter

dan niet­Nederlanders in Nederland,

want die kunnen niet trots zijn op de

Gouden Eeuw, op Rembrandt en Ver­

meer, de VO C, op al die Nobelprijzen

die door Nederlanders zijn gewonnen.

Zij kunnen zich niet beroemen op dat

heel bijzondere en interessante, rijke

verleden van dit land.

"Ik verbaas me altijd over hoe Neder­

landers hun eigen land bekritiseren,

hoe snel ze de mindere kanten van

Nederland eruit lichten. Ik heb dan

altijd de neiging om te zeggen: ga

maar eens een paar maanden ergens

anders wonen, om te kijken hoe het

daar is."

Van Laroui geen kwaad woord over

Nederland, "een uiterst ontwikkelde

en aangename samenleving." O f het

moet de Nederlandse keuken zijn:

"Dat is echt het enige waarin jullie

heel primitief zijn. Ik dwing mezelf

wel eens om hutspot te eten, hoewel

ik een hekel heb aan dat gerecht, want

ik wil de Nederlandse samenleving

leren begrijpen. Dat is een kwestie van

ethiek voor mij: ik kan me niet voor­

stellen dat je jaren in Nederland zou

wonen zonder zelfs maar kennis te

nemen van Abraham Kuyper of Thor­

becke, of Colijn. Ik eet zelfs de erw­

tensoep in de vu­mensa, kun je

nagaan hoe heldhaftig ik ben, hoe ik

tot het uiterste ga om de Nederlandse

samenleving te kunnen begnjpen!"

Judith en Jamal wordt dinsdag I 3 maart, aan

de vooravond van de BoekenvveeJc, besproken

in een speciale hve­uitzending van het c\'­pro­

gramma Zeeman niet boeken De uitzending

begint om 23.20 uur op Nederland 3.

;: )ma ^mióm^» en anttowttoitmiq OS^J^

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen