Ad Valvas 2000-2001 - pagina 197

AD VALVAS 9 NOVEMBER 2 0 0 0

PAGINA 9

VU-archeologen graven naar Bataafse nederzetting in Tiel

Een laboratorium in de Idei

Aan de rand van Tiel graven VU-archeologen nu al vijf

jaar naar een Bataafse nederzetting. Ze brengen minutieus een oude wereld in kaart, voordat deze definitief

verloren gaat onder het beton van nieuwbouwwijk Passewaaij. Opgravingslocaties zoals in Tiel, die in feite

een laboratorium zijn, zullen in de toekomst misschien

verdwijnen. Want in het archeologische bestel rukt de

commercie op.

Yvette Nelen

1 ussen de appelbomen rijdt een gele

graafmachine heen en weer. Hij graaft

een lange sleuf in de zompige klei. O p

de bodem van de sleuf staan vier figuren in donkergroene regenpakken en

hoge kaplaarzen. Ze vallen nauwelijks

op tegen de achtergrond van zwarte

aarde en donkergrijze lucht.

Een van de figuren doorzoekt met een

metaaldetector een berg klei, zojuist

bijeengeschoven door de graafmachine. Twee anderen schrapen met een

spade over de bodem. De hompen

Idei aan hun laarzen bemoeilijken h u n

tred. Ze turen naar de grond. D a n

trekken ze met de zijkant van de

spade een diagonale lijn in de aarde.

"Tien meter 75 bij één meter 50",

roept er eentje naar de vierde figuur

die achter een wit tafeltje staat. Die

buigt zich over het tafeltje en priegelt

wat tekens op een half doorzichtig vel.

We bevinden ons aan de zuidelijke

rand van de bebouwde kom van Tiel,

op de grens tussen beton en klei. Voor

ons ligt het terrein waar de archeologen van het Archeologisch Instituut

van de vu (AIVU) hun opgravingen

verrichten. Het zijn de laatste boomgaarden tussen de Waal en de Linge.

Achter ons ligt nieuwbouwwijk Passewaai), een wijk zoals er nu zoveel

gebouwd worden in Nederland. Eenvormige rijen huizen, keurig aangeharkte tuinen. Tussen de huizen een

soort hoge glazen poort, de ingang tot

het nieuwe winkelcentrum met de

plaatselijke Albert Heijn.

"Het geeft een tnest gevoel", verzucht

Nico Roymans, vu-hoogleraar archeologie. Hij wijst in de richting van de

weilanden, daar waar m de verte de

Waal moet stromen. "Te zien dat dat

verloren gaat, alle mooie planologie

ten spijt. Als onderzoeker van een

plattelandswereld gaat je hart uit naar

het landschap. Als je niets weet van

het ontstaan van de oude akkers en

riviersystemen, dan kun je hier niet

goed graven."

U roefheid. Terwijl je toch zou denken dat de Tielse opgravingen de

droom van elke archeoloog zijn. Het

AIVU IS hier nu vijf jaar aan het werk.

In die tijd is een groot gedeelte van

een Bataafs grafveld blootgelegd, in

gebruik toen het land was bezet door

de Romeinen (van 40 v.C. tot 250

n . C ) . Resten van zo'n vierhonderd

crematiegraven werden er gevonden,

uitgestrekt over een gebied van ongeveer zes hectare.

Onlangs hebben de archeologen in

Tiel van de provincie en de gemeente

acht ton gekregen om verder te graven

naar de resten van boerderijen naast

het grafveld. Zo kunnen ze verder m

kaart brengen hoe de Bataven het

landschap innchtten. De archeologen

krijgen de kans tot in detail uit te zoeken hoe een kleine nederzetting van

zo'n tien families zich in de loop van

enkele eeuwen ontwikkelde.

'Landschapsarcheologie' noemt Roy-

Halten en ogen aan

het Verdrag van Malta

In 1992 ondertekenden een aantal

Europese ministers in Malta een verdrag waarin zij zich voornamen de

bodemschatten van Europa te bewaken. En als deze worden aangetast,

dan moet de verstoorder betalen, zo

spraken zij af. Aan de hand van het

verdrag heeft staatssecretaris Van der

Ploeg van Cultuur onlangs een nieuwe koers uitgestippeld voor het

archeologische bestel in Nederland.

Want met alle Vinexlocaties, de

Betuwe- en de hogesnelheidslijn

wordt het bodemarchief ernstig verstoord.

Ook Van der Ploeg gaat uit van het

principe dat de verstoorder moet

betalen. Dat lijkt een goede impuls

voor de archeologie. Fokko Kortlang, projectcoördinator van het

Archeologisch Instituut van de v u

(AIVU), heeft echter zijn bedenkingen. "De verstoorder is doorgaans de

projectontwikkelaar", aldus Kortlang. "Die is gebaat bij zo min

mogelijk kosten. Hij zal heel pragmatisch te werk gaan en alleen betalen

voor dat gedeelte dat ook echt aangetast wordt. Dat geeft een sterk versnipperde archeologie. Bovendien

gaat hij in zee met het goedkoopste

archeologische bedrijf, wat kan leiden tot oppervlakkige opgravingen."

Het archeologisch graafwerk moet

namelijk ook de markt op, vindt de

Nederiandse overheid. O p dit

moment hebben alleen een paar

gemeentes, vijf universiteiten en de

Rijksdienst voor Oudheidkundig

Bodemonderzoek (ROB) een opgravingsbevoegdheid. H e t is de bedoeling dat vanaf 2002 ook archeologische bedrijven zo'n vergimning kimnen krijgen. Zij moeten wel voldoende kwaliteit leveren. De overheid

gaat proberen die kwaliteit te waarborgen via strikte regels.

"Het is goed dat dit gebeurt", vindt

Kortlang. "Maar het zogenaamde

kwaliteitssysteem van de overheid

legt sterk de nadruk op allerlei procedures die archeologen moeten volgen. H o e graaf je op, hoe noteer je

dat, waar deponeer je de vondsten.

D e inhoud van het archeologische

onderzoek verliest ze uit het oog."

Archeologen moeten vantevoren precies aangeven wat zij denken te gaan

vulden en hoeveel dit kost. Kortlang

heeft het over 'bestekarcheologie':

"dodelijk voor de creativiteit". H e t

zal moeilijk zijn om nog een veldlaboratonum zoals in Tiel op te zetten.

Toch kurmen de vu-archeologen

zich niet afzijdig houden van alle

veranderingen. Er is immers een

nieuwe arbeidsmarkt voor archeologen. Daarom zijn zij dit jaar begonnen met de opleiding cultureel erfgoed management. Kortlang: "De

archeoloog van de toekomst is niet

meer alleen veldkonijn en pionier.

Hij kan ook goed managen en een

bestek opmaken." Maar, zo waarschuwt hij, "hij moet de kwaliteit

nooit uit het oog verliezen." Want

eenmaal verstoord is voor altijd verstoord.

Fred Prak

Archeologen aan het werk in Tiel: "Als je niets weet van het ontstaan van de oude akkers en riviersystemen,

dan kun je hier niet goed graven"

mans het, in tegenstelling tot de vroegere 'archeologie op puntlocaties', die

in Nederland tien jaar geleden nog

volop in zwang was. T o e n moesten

archeologen blij zijn met elk grafheuveltje dat zij mochten afgraven.

Maar sinds 1992 is er veel veranderd.

In dat jaar ondertekende de toenmalige wvc-minister Hedy d'Ancona het

Verdrag van Malta. Hierin staat dat

ons archeologische erfgoed zo veel

mogelijk behouden moet blijven. Als

dit verstoord wordt door een bouwproject, moet de verstoorder ervoor

zorgen dat de bodemschatten eerst

onderzocht worden (zie kader).

Malta is officieel nog niet in werking

getreden, maar er wordt al veel

gehandeld in de geest van het verdrag.

Niet in de laatste plaats omdat

gemeenten zelf steeds meer de

behoefte voelen om van alles te weten

te komen over hun eigen geschiedenis.

Roymans merkt het tijdens de lezingen die hij in den lande geeft. Archeologie en cultuurgeschiedenis worden

steeds serieuzer genomen. Roymans:

"Naarmate de wereld groter wordt,

groeit de belangstelling voor de eigen

woonplaats."

Ook de opgravingen in Tiel zijn in

gang gezet door de plaatselijke werkgroep Beoefenaren Archeologie Tiel

en Omstreken (BATO). Jarenlang werden er op de akkers ten zuiden van de

Passewaaijse Hogeweg scherven opgeraapt. Het vermoeden rees dat er een

nederzetting uit de Romeinse tijd

moest zijn geweest. Leden van BATO

brachten de vindplaats nauwkeurig in

kaart. Met medewerking van de

gemeente en de Rijksdienst voor het

Oudheidkundig Bodemonderzoek

(ROB) legden zij een eerste nederzetting bloot aan de Oude Tielse Weg.

De BATO-archeologen verlangden diepergaand onderzoek en zochten contact met de archeologen van de vu.

Die wilden graag meegraven. "We

waren nieuwsgierig naar het werk in

het rivierengebied", vertelt Roymans.

"Normaal werken we in de zandgron-

Reeds opgegraven Germaanse

zilveren en gouden mantelspelden

uit de laat Romeinse tijd.

den in het zuiden van Nederland.

Kleigebieden, daar gaan archeologen

meestal niet graag naar toe. Veel te

zwaar werk."

X i n ploeteren is het. D e geheimen

van de kleigrOnden geven zich slechts

laagje voor laagje prijs. In de zandgronden liggen bodemkundige schatten uit verschillende eeuwen meestal

in één bodemlaag. Kleigronden hebben een ingewikkelde stratigrafie.

Alleen een geoefend oog kan de sporen lezen van oude sloten, greppels,

waterputten en de kuilen waar ooit de

houten palen van de boerderijen gezeten hebben.

Het voordeel van klei is wel dat scherven, botten en metaal beter bewaard

blijven.

"We vinden elke dag wel iets", zegt

Erik Verhelst. "Dat maakt het werk zo

sparmend." Verhelst, ooit begonnen

als amateur-archeoloog bij BATO, is

teamleider van de veldwerkers. De

Tielenaar schat het totaal aantal vond-

'T

V*.

Reeds opgegraven hoofd van een

beeldje dat de Romeinse godin

Minerva voorstelt.

sten op honderdduizend. Alle sporen

worden minutieus ingetekend op een

tekening ter plekke. Die wordt later

ingevoerd in de computer. Zo worden

de overzichtstekeningen van de nederzetting langzaam maar zeker verder

uitgebreid.

Roymans: "De laatste tijd wordt

steeds meer archeologisch onderzoek

verricht door nieuwe commerciële

archeologische bedrijven. Die nemen

meestal niet de tijd voor een grondige

aanpak. Maar alleen op deze manier

ontdek je patronen in je vondsten."

Roymans vertelt van hun onderzoek

naar afval dat werd gevonden in oude

geulen. D a t was niet zomaar toevallig

daar weggegooid. De archeologen

ontdekten dat het hier ging om rituele

offers, vermoedelijk om een huis m te

wijden.

De wetenschappers beschouwen 'Tiel'

inmiddels als een belangrijk veldlaboratorium. Zolang er nog niet gebouwd

wordt, willen zij hun werk verder uit-

Reeds opgegraven bronzen beeldje

dat de Romeinse god Mercurius

voorstelt.

diepen. Tijd is in dit geval niet zo'n

groot probleem. Ze lopen twee jaar

voor op de nieuwbouw. Wel moet er

constant gelobbyd worden voor het

geld. Elke week kost 25.000 gulden

en dan zijn de tarieven van het Alvu

nog lager dan die van de commerciële

bedrijven. De archeologen moeten

voortdurend keuzes maken waar te

graven en waar niet.

Maar de archeologen koesteren die

keuzevrijheid wel. "Wij gaan met voor

het grote geld." Roymans windt zich

zichtbaar op. "Universiteiten moeten

zich niet laten verblinden door de

commercie. Onze meerwaarde ten

opzichte van de archeologische bedrijven IS juist dat wij het graafwerk koppelen aan lopend onderzoek. Bij ons

staat het universitaire onderzoek voorop. We gebruiken de derde geldstroom (geld van derden, YN) alleen

om onderzoek van de eerste (geld van

de universiteit zelf, YN) en tweede

geldstroom (geld van onderzoeksorganisatie NWO, YN) te ondersteunen."

Dat neemt met weg dat de archeologen ook profijt hebben van de nieuwste ontwikkelingen in het archeologische bestel. "We moeten realistisch

blijven", erkent Roymans. "Het liefste

zouden wij zien dat de bodemschatten

bewaard bleven. Maar als er dan toch

volgebouwd gaat worden, dan moet

de bodem goed onderzocht worden.

En dat kost geld. Aan cultuurhistone

hangt een prijskaartje."

En de Tielenaren, wat zien die terug

van al het opgraafwerk? "We houden

sowieso regelmatig open dagen, die

druk worden bezocht", legt Verhelst

uit. "En de vondsten gaan m eerste

instantie voor verder onderzoek naar

het vu-magazijn. Dan komen ze in het

provinciaal depot. In principe zijn ze

namelijk nog eigendom van het rijk, al

is daar een hele discussie over. Maar

ik denk zeker dat er een tentoonstelling moet komen in ons museum in

Tiel."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen