Ad Valvas 2000-2001 - pagina 556

AD VALVAS 3 MEI 2001

PAGINA 8

Microbioloog identificeert ziekenhuisbacterie

De strijd tegen een hardnekkig beestje

steeds vaker hebben ziekenhuizen te kampen met epidemieën. Dat komt doordat steeds meer bacteriën immuun

blijken voor antibiotica. Toch heeft het weinig zin om verwoed op zoek te gaan naar nieuwe antibiotica, aldus de

vorige week gepromoveerde microbioloog Hans Koeleman.

Het is veel belangrijker om de bacterie vroeg te ontdekken

en af te zonderen. Koeleman onderzocht een van de boosdoeners, de acinetobacter, en ontdekte een eenvoudige

test om deze te herkennen.

Yvette Ne en

Het zijn vaak de kleine berichten in de

krant, maar let erop en het blijkt

steeds vaker voor te komen: een ziekenhuis dat een afdeling moet sluiten

omdat er een bacterie rondwaart die

bestand is tegen de meeste antibiotica.

De bekendste verwekker van ziekenhuisepidemieen is de MRSA, oftewel de

staphylococcus aureus. Deze bacterie

verspreidt zich heel gemakkelijk onder

patiënten en kan bij mensen met een

lage weerstand allerlei infecties veroorzaken.

Maar MRSA is niet de enige hardnekkige ziekenhuisbacterie. Vorig jaar

kampten vijf ziekenhuizen in Nederland met een epidemie veroorzaakt

door de acinetobacter baumanmi. Deze

bactene veroorzaakte in 1995 een

grote epidemie in het vu-ziekenhuis.

De chirurgische intensive care bleef

noodgedwongen negen maanden

dicht. 36 Patiënten raakten besmet en

moesten geïsoleerd verpleegd worden.

Een aantal van hen kreeg last van

infecties, die twee patiënten fataal

werden; zij konden de extra complicaties niet aan en overleden.

De epidemie van 1995 was voor

microbioloog Hans Koeleman aanleiding om de acinetobacter grondig te

onderzoeken. Koeleman was in die

tijd hoofd van de onderafdeling ziekenhuishygiéne en infectiepreventie

van het ziekenhuis. Hij wilde weten

hoe de bacterie zich verspreidt en hoe

ze snel kan worden herkend. Een

vroegtijdige herkenning is juist zo

belangrijk, omdat er nog maar twee

antibiotica zijn die de bacterie effectief

bestnjden. Het gebruik van die antibiotica moet zoveel mogelijk worden

beperkt om te voorkomen dat de bacterie ook hier resistent tegen wordt.

Vorige week verdedigde Koeleman

zijn proefschrift over de bacterie.

Slangetjes

"De acinetobacter komt overal voor

en IS in principe heel onschuldig", legt

Koeleman uit. "Ze slaat alleen toe als

iemand een extreem lage weerstand

heeft. Vandaar dat de bacterie vooral

gevaarlijk is op de intensive care. Ze

veroorzaakt meestal infecties in de

luchtwegen, m urinewegen of in wonden. De bacterie wordt makkelijk

overgedragen, via ingebrachte slangetjes of kunstmatige beademing. Of

gewoon via de handen van de verplegers. Patiënten op de intensice care

worden natuurlijk veel aangeraakt.

Bovendien krijgen zij allerlei antibiotica toegediend, waartegen de acinetobacter bestand is. Als andere bacte-

Yvonne Compier/AVC

Ziekenhuisbacteriën zijn vooral gevaarlijk op de intensive

riën zijn gestorven, krijgt de acinetobacter vrij spel."

Omdat de bacterie zich net zo gemakkelijk verspreidt als de MRSA, noemt

Koeleman haar ook wel de MRSAincognito, al benadrukt hij dat de

twee geen familie van elkaar zijn. T u s sen de verspreiding van de bacteriën

heeft hij bovendien één duidelijk verschil ontdekt. Van de MRSA kun je

drager zijn zonder ziek te worden. Dat

is bij de acinetobacter niet zo.

Koeleman: "We hebben tijdens de

epidemie bij artsen en verplegers uitstrijkjes onderzocht van de keel, neus

en anus, maar zij droegen de ziekmakende bactene niet in hun eigen

lichaam. De bacterie werd voor het

care

eerst ontdekt bij een patiënt met longontsteking. We hebben de bron nooit

ontdekt. Hij moet het van huis hebben meegenomen. De man kwam in

ieder geval niet uit een buitenlands

ziekenhuis, zoals MRSA nog wel eens

wordt geïntroduceerd."

DNA-test

Koeleman heeft afgelopen jaren een

hele collectie aan stammen verzameld

van de acinetobacter. Aan elk Nederlands en buitenlands ziekenhuis waar

de bacterie een epidemie had veroorzaakt, vroeg hij of ze hem een stam

wilden opsturen. Niet elke acinetobacter veroorzaakt een epidemie. Koele-

man heeft de stammen bacteriën met

en zonder 'epidemisch gedrag' met

elkaar vergeleken.

Hij kwam erachter dat de bacteriën

die zich snel verspreiden allemaal eenzelfde stukje DNA bevatten. Dat DNA,

een integron, kan genen opnemen uit

de omgeving die zorgen voor resistentie. De bacterie verandert zo haar

eigen genetische code om zich te verweren tegen antibiotica. De mtegronen kunnen worden aangetoond met

een eenvoudige DNA-test. Op basis

van die test kun je dus zien of de bacterie gevaarlijk is. Koeleman wil nu

verder onderzoeken of de test kan

worden toegepast in ziekenhuizen

Als de bacterie vrij eenvoudig en

vroeg wordt herkend, kan een ziekenhuis zuiniger omgaan met antibiotica

Zeker bij bacteriën die gemakkelijk

een resistentie opbouwen, is dat

belangrijk. Koeleman bevestigt de

indruk dat het aantal ziekenhuisepidemieën in Nederland toeneemt. "Dat

komt mede doordat het internationale

reizigersverkeer toeneemt. In het buitenland wordt vaak slordiger met antibiotica omgegaan, waardoor bacteuen

sneller resistent worden."

Voorlopig hoeven van de farmaceutische industrie geen nieuwe antibiotica

verwacht te worden. Deze heeft haar

koortsachtige zoektocht van vroeger

allang gestaakt. De investeringen

wegen niet meer op tegen de opbrengsten; elk nieuw antibioticum leidt

immers toch weer tot resistentie.

Toch is Koeleman zelf niet zo bang

dat er straks geen effectieve antibiotica meer zijn. "De gezondheidszorg is

meer gebaat bij een goed gebruik van

de huidige antibiotica. Microbiologen

moeten duidelijk voorschrijven welk

antibioticum gebruikt kan worden

tegen welke infectie en voor hoe lang

Alleen zo kunnen de bacteriën goed

worden bestreden."

'Ondanks alle twijfels doe ik

toch het liefst onderzoek'

De wetenschap is dringend op zoek naar jonge onderzoekers met verfrissende ideeën.

Daarom verstrekt de onderzoeksorganisatie NWO vanaf dit jaar subsidies van anderhalf

miljoen aan veelbelovende talenten. In heel Nederland kregen 43 onderzoekers een voorstel voor de 'vernieuwingsimpuls' goedgekeurd, op de VU vielen oorspronkelijk zes mannen in de prijzen. Dat werden er vorige maand opeens zeven. Want wetenschapsfilosoof

Henk de Regt maakte onlangs de overstap van Nijmegen naar de VU.

^

Yvette Ne en

"Waanzinnig" vindt wetenschapsfilosoof Henk de Regt (39) het dat hij de

NWO-subsidie van anderhalf miljoen

heeft gekregen. "Maar als ik nadenk

over het prestigelabeltje dat eraan

hangt, schnk ik soms." Op zijn schouders rust de zware taak om 'dwars en

vernieuwend' onderzoek uit te voeren.

"Nu is mijn onderzoeksplan wel ambitieus en pretentieus", erkent De Regt.

"Aan de uitvoering zijn risico's verbonden. Toch is die dwarsheid een beetje

opgeklopt. Want eigenlijk is élk goed

onderzoek vernieuwend."

De Regt is op zoek naar een theorie

die duidelijk maakt wat wetenschappelijk 'begrijpen' precies inhoudt. Dat

klinkt als een voor de hand liggende

bezigheid van een wetenschapsfilosoof.

Het doel van de wetenschap is immers

inzicht te verschaffen m een bepaalde

materie. Daarbij moet je je wel afvragen hoe en wanneer dat mzicht bereikt

wordt. Toch hebben de filosofen een

discussie over de betekenis van 'begrip'

altijd gemeden. "Je begeeft je op glad

ijs", aldus De Regt. "De meeste filosofen vinden het 'begnjpen' eigenlijk

voer voor psychologen."

"Verklaringsmodellen zijn er genoeg",

legt De Regt uit. "Sommige filosofen

zeggen dat de juiste wetenschappelijke

verklaring uitgaat van oorzaak en

gevolg. Anderen vinden dat een theorie pas verklaart als ze een proces visualiseert. Maar neem nu de theorie van

de kwantummechanica, daarin hebben

gebeurtenissen niet altijd een oorzaak

en gevolg. Daarom stuitte ze aanvankelijk op verzet van veel natuurkundigen. Ze IS ook met precies uit te beelden. Toch IS ze in de loop van de

geschiedenis voor wetenschappers

begrijpelijk geworden."

Volgens De Regt is er in de natuurkunde pas sprake van 'begrip' als een

theorie op een intuïtieve manier wordt

toegepast, als men met eerst allerlei

gedetailleerde berekeningen hoeft uit

te voeren voor men een proces kan

verklaren. De filosoof zocht in de

geschiedenis naar het ontstaan van die

mmïtie. Hij wil zijn bevindingen over

de natuurkunde graag verder toetsen

in de levenswetenschappen en sociale

wetenschappen.

Van oorsprong is De Regt natuurkundige. "Maar tijdens mijn eerste jaar op

de Technische Universiteit in Delft

voelde ik me al snel niet thuis. Ik was

niet zo praktisch en voelde me meer

aangetrokken tot de filosofie." Hij

stapte over naar de Universiteit

Utrecht, omdat daar een afstudeerrichting bestond over de grondslagen van

de natuurkunde.

Na zijn studie heeft hij op veel verschillende plaatsen gewerkt. "Sinds

mijn promotie op de VU in 1993 heb ik

continu geprobeerd om in de running

te blijven. Ik had voortdurend tijdelijke

contracten en heb vaak getwijfeld. Ik

kreeg steeds meer behoefte aan een

vaste plek."

Dit jaar keerden de kansen. Nadat De

Regt zijn subsidieaanvraag voor de vernieuwingsimpuls had ingediend via de

universiteit van Nijmegen, werd hem

een vaste baan aangeboden als filosofiedocent aan de vu. Toen de subsidie

werd toegekend, moest hij kiezen. Het

werd de VU. "Ik koos eieren voor mijn

111 [rfrMliiiii

1^

Henk de Regt nam zijn anderlialf miljoen

mee van Nijmegen naar de VU

Anje Kirsch

geld. Zo'n impuls geeft in principe uitzicht op een vaste baan over vijf jaar,

maar het duurde lang voordat Nijmegen mij daar duidelijkheid over gaf.

Bovendien heb ik meer afirniteit met

de filosofen op de vu."

De Regt bleek de subsidie zelfs te kun-

nen meenemen. "Daar was Nijmegen

absoluut niet blij mee." Hij is uiteindelijk gelukkig met zijn nieuwe aanstelling. "Want ondanks alle twijfels van

de afgelopen jaren, moest ik mezelf

toegeven: onderzoek doe ik het allerliefste."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen