Ad Valvas 2000-2001 - pagina 676

I AD VALVAS 28 JUNI 2001

PAGINA 8

Literatuurcriticus Maarten Doorman over mooi en lelijk in de kunst

Schoonheid heeft haar gezicht verbrand

Lelijke kunst bestaat niet,

zegt literatuurcriticus Maarten Doorman. Slechte kunst

wel en dat moet je ook durven zeggen, want vrijblijvendheid is dodelijk voor de

kunst. Een kunstcriticus

moet strenge regels hanteren die kunstenaars dan

weer zo vindingrijk mogelijk

moeten zien te ontduiken.

Dan ontstaat er kunst die er

werkelijk toe doet. Na acht

maanden als bijzonder hoogleraar literaire kritiek, hield

Doorman dinsdag zijn oratie.

Peter Breedve d

Ook criticus Maarten Doorman ergert

zich wel eens. Aan gebouwen bijvoorbeeld en aan kunst in openbare ruimten. "Er wordt heel wat rotzooi neergezet. Zo heeft voor het Rijksmuseum

tot voor kort een betonnen sculptuur

gestaan, met een soort Dombo-vorm.

Die Disney-achtige lolligheid, dat irriteert mij", zegt de bijzonder hoogleraar literatuurkritiek. "Weet je wat het

is met kunstobjecten op pleinen en

langs straten: het principe is heel

mooi, maar vaak worden er van die

plichtmatige dingen neergezet, waar

eerst eindeloos over is gepraat om het

de buurt naar de zin te maken."

Kunst is altijd elitair en heeft iets

ondemocratisch, meent Doorman.

"Dat is minder erg dan mensen denken. Je kunt er wel iets aan doen,

namelijk adequaat onderwijs geven.

Daar ontbreekt het aan. Ik geloof nog

altijd in het grote ideaal van de Verlichting, namelijk dat de wereld beter

wordt van goed onderwijs."

Subliem

Maar 'slechte' smaak bestaat niet.

"Want slechte smaak is eigenlijk het

ontbreken van smaak. Smaak heb je

nodig om een goed esthetisch oordeel

te vellen", aldus Doorman. En dat

heeft niks te maken met zeggeil of iets

mooi of lelijk is. Doorman: "In de

kunst zijn de begrippen mooi en lelijk

verouderd, daar kun je nu echt niet

meer mee aankomen. Een kunstwerk

kan indrukwekkend zijn, of subliem,

overtuigend, vitaal, het kan je iets

leren, of afschrikken, maar wie het nu

nog heeft over een mooi schilderij, die

diskwalificeert zichzelf eigenlijk als

kunstkenner. Lucebert heeft het

treffend verwoord: 'in deze tijd heeft

wat men altijd noemde / schoonheid

schoonheid haar gezicht verbrand'."

"Als ik in een recensie een gedicht

bespreek, hanteer ik daar 47 regels

voor en daarnaast heb ik 87 reservere-

De islam schrijft voor dat

vrouwen hun aantrekkelijkheid voor mannen moeten

verbergen. Daarom dragen

de studentes Saloua El Bouk

en iman Aoulad Lahcere een

hoofddoek. Want je haar is

je voornaamste schoonheid.

'Als een vrouw haar hoofddoek af doet, denk ik 'o/> my

God:

Peter Breedve d

Een keer uitieggen waarom ze die

hoofddoek draagt, dat vindt eerstejaars psychologie Saloua El Bouk (19)

natuurlijk niet erg. Maar haar Nederlandse vriendinnen blijven ernaar vragen. "Ze kunnen gewoon niet geloven

dat ik er zelf voor heb gekozen om die

hoofddoek te dragen," aldus Saloua.

Anje Kirsch

Maarten Doorman: 'Die Disney-achtige lolligheid irriteert mij'

gels. Ik zondig tegen alle", zegt Doorman. Met andere woorden: kimst is te

complex en genuanceerd voor kwalificaties als mooi en lelijk. T o t in de

loop van de negentiende eeuw kon je

kunst wél probleemloos indelen in die

twee esthetische categorieën en met

de komst van het symbolisme werd

het najagen van schoonheid bijna tot

religie gemaakt. Daar begonnen de

vertegenwoordigers van het avantgardisme, in het begin van de twintigste

eeuw, zich tegen te verzetten. Zij

koesterden een groot wantrouwen

tegen een begrip als schoonheid.

Doorman: "Zij zagen het schoonheidsideaal als een vorm van decadentie. Een avantgardistische criticus als

Edmund Wilson zette zich ver af

tegen het idee dat kunst zich in een

ivoren toren zou moeten ophouden

van schoonheid alleen. Kunst, zei hij,

moet midden in de maatschappij

staan." Het klassieke schoonheidsideaal was door de Romantiek aan het

begin van de negentiende eeuw

sowieso aangetast. "Kijk maar naar de

schilderijen van Francis Goya, die vre-

selijke monsters schilderde. Voor het

eerst werden gewone mensen afgebeeld op schilderijen. Het begrip

schoonheid werd veel ingewikkelder

en voor meer uitleg vatbaar dan het

voorheen was geweest. De betekenis

ervan bewoog zich meer in de richting

van de idee van het 'sublieme', zoals

Edmund Burke en Immanuel Kant

hadden beschreven in de filosofie. In

de kunst moest het nu gaan om de

overweldigende indrukken en 'afgrondelijke' ervaringen: woeste stormen,

. de grootsheid van de natuur, de nietigheid van de mens ten opzichte van

het onmetelijke universum. Er kwam

een heel ander soort kunstbeleving en

de rol van kunst in de maatschappij

veranderde. Dat geldt ook voor de

literatuur. Daarin werd vanaf de

Romantiek de chaos beschreven, of

uitdrukking gegeven aan gevoelens

van eenzaamheid en vertwijfeling."

Maar al die complexe subtiliteit betekent niet dat je geen oordeel over

kunst zou mogen vellen, vindt Doorman. In zijn oratie trekt hij fel van leer

tegen het relativisme in de kunst, de

idee dat alles moet kunnen, het vermijden van meningsverschillen in de

kritiek.

Ui

"Waar de lieve vrede heerst, wordt het

land schraal", stelt Doorman. Hij laat

er geen misverstand over bestaan dat

hij geen boodschap heeft aan de

beschouwingen van zijn voorganger

Hugo Bousset. Die vergeleek het

recenseren van literatuur met het pellen van een ui. "Het ergste daaraan

vind ik nog, dat een ui geen kern

heeft. Bousset concludeert dus dat je

na het afpellen van al die lagen uiteindelijk op niets stuit. Dat suggereert

een vrijblijvendheid die onvruchtbaar

is voor de literatuur. Als criticus moet

je literatuurkritiek niet beschouwen als

een vorm van spielerei."

Een andere tendens in de kunstbeschouwing waar Doorman niet veel

mee op heeft, is de opvatting dat

kunst is te verdelen in elitaire en populaire kunst. "Daarbij geldt dan dat

de populaire kimst vitaler en belang-

Moslimstudentes over hun uiterlijk

'Onaantrekkelijk betekent niet onverzorgd'

"Pas als ik zeg: 'oké, ik word ertoe

gedwongen', zijn ze waarschijnlijk

tevreden."

Saloua en haar vriendin Iman Aoulad

Lahcere (20, eveneens eerstejaars psychologie) dragen sinds een jaar of tien

een hoofddoek. Uit eigen keuze, van

thuis hoeft het niet. "We doen het om

niet aantrekkelijk te zijn voor mannen", zegt Iman, want zo staat dat

volgens haar in de koran. Eigenlijk

zouden ook haar hals en haar armen

bedekt moeten zijn. "Maar je merkt

toch dat dat Nederlanders afschrikt,

dat je dan gevaar loopt om uitgesloten

te worden van maatschappelijke deelname en we willen straks toch een

leuke baan."

Dus heeft Saloua gewoon een broek

aan, hoewel 'dat eigenlijk ook niet volgens de regels is. "Je mag niets van je

'vormen', van je borsten en je kont,

laten zien aan de buitenwereld." Maar

om nou te zeggen dat ze de voorschriften overtreedt... "Overtreden is

zo'n groot woord," zegt Iman. Het

gaat er volgens haar vooral om dat je

je aan de vijf 'pilaren' van de islam

houdt: bidden, vasten, aalmoezen

geven, een keer op bedevaart naar

Mekka gaan en belijden dat God

bestaat en dat Mohammed zijn profeet is.

Dat je als moslimvrouw je aantrekke-

lijkheid moet verbergen, betekent volgens Iman trouwens niet dat je er

onverzorgd uit moet zien. "Dat lijken

sommige vrouwen niet goed te begrijpen: dat onaantrekkelijk zijn iets

anders is dan er slordig uitzien." Zelf

ziet ze er verzorgd uit, en heeft ze

modieuze kleding aan. Ze heeft zelfs

sieraden om haar hals en een paar

prachtige oorbellen. "Vestigen die sieraden de aandacht op mijn hals?"

Meteen dekt ze haar hals toe met de

uiteinden van haar hoofddoek.

Nee, aantrekkelijk zou ze zichzelf niet

noemen. Juist omdat je haar haar niet

kan zien. Iman heeft prachtig haar,

bezweert Saloua. "Als een vrouw haar

rijker zou zijn dan de kunst van de

upper class, een politiek correcte, schematische manier van denken die het

nog steeds geweldig doet onder academici." Volstrekt oninteressant en

schadelijk bovendien, in Doormans

visie, want er vloeit een 'ideologische

orthodoxie' uit voort die het vellen

van een negatief oordeel over populaire kunst verdacht maakt. Dat komt de

geloofwaardigheid van de criticus niet

ten goede.

Een rebel wil hij zich niet noemen.

"Maar het is onmiskenbaar zo dat

mijn positie ongebruikelijk is in universitaire kringen. Vooral binnen de

faculteit Letteren houdt men er niet

van om zich in normatieve zin over

een tekst uit te spreken. Het wordt

veel aantrekkelijker gevonden om een

boek te nemen en dat met een ander

boek te vergelijken. Misschien haalt

de vu daarom wel een criticus als ik in

huis."

De oratie van Maarten Doorman is getiteld De

vrede graast zonder genade, uitgegeven door

Bert Bakker en kost ƒ 19,90.

hoofddoek af doet, verandert haar

hele gezicht", aldus Iman. "Dan komt

het haar tevoorschijn en dan denk ik

'oh my God'. Haar is een van je voornaamste schoonheden." Voor een speciale gelegenheid waarbij alleen vrouwen aanwezig zijn, willen ze er op hun

best uitzien. Niet door make-up te

gebruiken of onthullende kleding te

dragen, maar door hun haar in een

mooi kapsel te vormen.

Gevleid

"Natuurlijk willen we er graag mooi

uitzien", zegt Iman. "Dat is toch

menselijk. Maar het gaat er ook om

dat je je neigingen een beetje in toom

houdt." Ze proberen een middenweg

te vinden, leuke kleren aan te trekken

zonder een 'lustobject' te zijn voor

mannen. Al wordt er door mannen op

straat toch wel eens wat naar haar

geroepen, vertelt Saloua. En hoewel

ze daar niet op reageert, zou ze liegen

als ze zei dat ze zich toch niet ergens

gevleid voelde.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen