Ad Valvas 2001-2002 - pagina 41

AD VALVAS 6 SEPTEMBER 2 0 0 1 PAGINA S

Weetjes zappen

Antropologe promoveert op relatie tussen kleding en gedrag

Een statige tred? Daar loopt een moslim Een mooie jurk kan iemand tot een diva maken, een te nauw pak maakt de drager een Hansworst. Het lichaam heeft niet alleen een andere uitstraling in een minirok dan in een pij, het gedraagt zich ook anders. Volgens cul­ tureel antropologe Janet van der Does de Willebois­Andre­ wes is kleding zelfs bepa­ lend voor iemands lichaams­ houding en gedrag. Zij schreef hier een proefschrift over, waarop ze komende dinsdag promoveert. Weimoed Visser Een moslim van het Zuid­Senegalese platteland loopt langzaam en elegant. Onder het gewicht van zijn grote gewaad leunt hij enigszins achterover. Een christen uit dezelfde streek gaat licht gebogen door de wereld, het hoofd voorop, het lichaam veilig inge­ pakt in omsluitende kleding. Een ani­ mist (een aanhanger van natuurreligie) verplaatst zich kaarsrecht. Zijn sterke lichaam is zijn trots en hoeft niet met kleren hoeft te worden omhuld. 'De religieuze groepen in de drie dor­ pen die ik heb onderzocht, hebben een ander voorkomen. Mensen uit de streek kunnen aan het silhouet in de V erte zien of er een chnsten, moslim of animist aankomt", vertelt Van der Does, zelf een levendige, neutraal geklede vrouw van middelbare leeftijd. De relatie tussen kleding, lichaams­ iiouding en wereldbeeld fascineerde \'an der Does dusdanig dat ze zes jaar ­jeleden besloot er haar proefschrift iiver te schrijven. Ze vond een animis­ isch, een christelijk en een moslim­ Jorp in het zuiden van Senegal, waar /e ook haar afstudeeronderzoek had gedaan naar kleding en modernise­ ring. Komende dinsdag promoveert ze op de stelling dat kleding de lichaamshouding, het gedrag en zelfs de levenshouding van de drager beïn­ Nloedt.

werd gezien als iets oppervlakkigs. Het was eigenlijk not done om je daarmee bezig te houden. Ik was het daar nooit zo erg mee eens, want je ziet gewoon hoeveel geld en tijd mensen aan kle­ ding spenderen. Ook mensen uit de intellectuelere kringen, die claimden dat het hen niets kon schelen wat ze aan hadden, hielden zich aan een bepaalde kledingstijl en wilden lang niet in alles over straat."

Lomp In de gangbare sociologische visies is kleding een indicator van de sociale groep waartoe de drager behoort. Kle­ ding is een teken, dat net als de taal die iemand gebruikt, iets vertelt over de sociale positie van de gebruiker, zijn emische afkomst of zijn politieke gezindheid. Kleren zijn m dit opzicht een expressiemiddel van de drager. Van der Does benadert de relatie tus­ sen kleren en houding echter anders­ om: volgens haar beïnvloedt kleding ook de levenshouding van de drager. Kleren vormen het lichaam, vindt ze. Een lichaam went eraan een bepaalde soort kleding te dragen. Het wordt als het ware gesocialiseerd in deze kleding en gaat zich bewegen op een manier die past bij de kleren. "Kleding dra­ gen moet je in dat opzicht leren. Je kunt niet alles zomaar aantrekken. Voor het onderzoek heb ik zelf een uurtje geprobeerd om een grand bou­ bou (een groot gewaad uit één stuk stof dat om het lichaam wordt gesla­ gen, WV) te dragen, zoals de moslims daar doen. Dat ging helemaal niet. Ik heb me zelden zo verloren gevoeld. Ik voelde me lomp, kon me bijna niet bewegen en had het gevoel dat ik ner­ gens steun aan had", vertelt Van der Does. De verschillen in kleding en lichaams­ houding die Van der Does vond tus­ sen de verschillende dorpen, passen in de culturele context van de dorpen. In het christelijke dorp draagt men wes­ terse kleding en zijn mensen weinig met hun uiterlijk bezig. De stijl van

\'oordat ze trouwde met een Neder­ lander, werkte Van der Does eind uren zestig voor een modetijdschrift in Londen. "Het was de tijd dat uiter­ lijk er niet toe hoorde te doen in de knngen waarin ik verkeerde. Mode

kleden hebben de inwoners overgeno­ men van de missionarissen. "In verge­ lijking met de moslims lopen ze er een beetje saai bij. Westerse kleding heeft een pasvorm en begrenst het lichaam veel meer dan de grote gewaden die bijvoorbeeld moslims dragen. Dat heeft invloed op hoe de christenen over hun lichaam denken: door die nauwsluitende kleding komt het lichaam meer los te staan van de geest. De invloedssfeer van het lichaam wordt ook in mentaal opzicht begrensd: geestelijke ontwikkeling, bij­ voorbeeld onderwijs, zijn veel belang­ rijker dan het uiterlijk." De licht voor­ overgebogen houding is in dit opzicht typerend: eerst komt het hoofd en dan pas het lichaam. Van der Does noemt het lichaam van de christenen een enclosed body.

Rituelen Een heel andere houding ten opzichte van kleding en lichaam hebben de moslims uit het nabijgelegen dorp. Zij kleden zich zo chic mogelijk, in grote gewaden, die zo zwaar zijn dat ze geen lichamelijk werk meer kunnen doen. Een moslim draagt zijn grand boubou met een elegante, licht achteroverleu­ nende houding. Hoe rijker de moslim, des te zwaarder de grand boubou. In de echt zware gewaden kan iemand alleen nog maar statig schrijden. Lichaamshouding en kleding onder­ strepen op deze manier de hiërarchi­ sche positie van iemand en dwingen het lichaam zich zo te gedragen als past bij die positie. Hiërarchie is dan ook zeer belangrijk in deze gemeen­ schap. Bij moslims speelt het lichaam ook een centrale rol in de godsdienst. Bij de uitvoering van rituelen zoals gebe­ den en rituele reiniging, volgt de geest het lichaam. De lichamelijke disci­ pline, bijvoorbeeld van het vijf keer bidden per dag, is belangrijk voor het geestelijk welzijn. Van der Does noemt de moslimvisie op het lichaam de performing body: het lichaam toont de hiërarchische positie en is de uit­

voerder van de religieuze rituelen. In het animistische dorp dat Van der Does bestudeerde, wordt kleding wei­ nig belangrijk gevonden. Vandaar dat de invloed van kleding op de mentali­ teit hier weinig aanwezig is. De hou­ ding ten opzichte van fysiek werk is bepalend voor de lichaamshouding. Werk IS een roeping. De functionali­ teit van het lichaam staat voorop: een kaarsrecht, sterk lichaam is de norm. Niemand in het dorp is dik. "Oude mensen dragen bij sociale gebeurtenis­ sen, zoals begrafenissen, soms hele bossen hout op hun hoofd, om aan te geven dat ze nog sterk zijn en nog kunnen werken", vertelt Van der Does. Mensen hebben wel kleding, maar ze dragen het alleen bij speciale gelegen­ heden en dan vaak in gekke combina­ ties, die Van der Does 'een parodie op kleding' noemt. De lendendoek heeft culturele en religieuze betekenis en wat mensen er verder bij aantrekken is voor henzelf arbitrair. Uiterlijk is hier niet iets individueels: in het hele dorp was slechts een spiegel. "Hoe beoor­ deel je dan of je er goed uitziet?", was haar vraag. "Dat kunnen we toch gewoon aan de buurvrouw vragen, die ziet toch hoe we eruit zien", was het antwoord. Net als dat een individueel uiterlijk niet belangrijk is, zijn er ook geen statusverschillen in het dorp: iedereen is gelijk. Het lichaam van de animist noemde Van der Does de wor­ king body. Jongeren uit de drie dorpen werken vaak in de stad en zijn eraan gewend om zich op verschillende manieren te kleden, bijvoorbeeld westers op hun werk en thuis als moslim. Zij hebben zich ontwikkeld tot experts van meer­ dere stijlen. Toch gaat er regelmatig iets mis bij deze culturele kledinguitstapjes. Zo beschrijft Van der Does een hoge christelijke ambtenaar, die een grand boubou aantrekt als hij op bezoek is bij moslims. Het gewaad heeft echter een goedkope print en is veel te licht om bij zijn status te passen. Daarom heeft hij niet hetzelfde voorkomen als een hooggeplaatste moslim, die in een loodzwaar gewaad loopt. Kleding dra­ gen luister dus heel nauw en wie de cultuur niet goed genoeg kent, kan daarm grote blunders maken.

Koopje Het gaat niet goed met A ntarctica. De temperatuur is al fors gestegen de afgelopen vijftig jaar, ongeveer twee graden Celsius in de zomer en wel vijf in de winter. "De ongi­ nele poolplanten en ­dieren komen in de problemen, terwijl nieuwe soorten van buiten binnendnn­ gen", vertelde A d Huiskes van het Nederlands Instituut voor Oecolo­ gisch Onderzoek vorige week op een groot A ntarctica­symposium op de vu. Wat Huiskes stoort is dat Neder­ land haar Zuidpoolonderzoek 'op een koopje' doet. Nederland is het enige land wat wel een stem heeft in het A ntarctisch onderzoek, maar geen eigen onderzoeksstation. "Veel armere landen, zoals Oekraï­ ne, hebben wel een eigen onder­ zoeksstation en een groter budget." Op de vu waren vorige week vrij­ wel alle A ntarcticabiologen van de wereld bijeen. De conferentie was bewust nu gepland, omdat het momenteel winter is op de Zuid­ pool. (WV)

lOTg Hebben mensen die onvoldoende verzekerd zijn ook recht op gezondheidszorg? Over dergelijke ethische vragen schreef filosofe Suzanne van de Vathorst een proefschrift, waarop zij deze week promoveert. Zij concludeert dat wij in Nederland vinden dat mensen recht hebben op zorg die bijdraagt aan herstel. In de Verenigde Staten is dat anders. "A ls iemand daar niet is verzekerd en chronisch ziek wordt, is het te hopen dat hij een volle portemonnee heeft om het op te lossen", aldus Van de Vathorst. In Nederland plaatsen mensen soms vraagtekens bij de zorg voor mensen die hun eigen gezond­ heidsprobleem hebben veroorzaakt, xoals rokers. Toch moet ook deze groep volgens Van de Vathorst niet opdraaien voor haar eigen gezond­ heidskosten, omdat de eigen schuld moeilijk is aan te tonen en het niet past bij het solidariteitsbe­ ginsel in de Nederlandse maat­ schappij. (WV)

Verhalen Jonge kinderen ontwikkelen zich door middel van verhalen. Via ver­ halen verwerken kinderen hun ervaringen en bouwen zij kennis op. Onderwijspedagoog Bert van Oers organiseerde vorige week samen met de Pabo in A lkmaar een conferentie over de rol van ver­ halen in de ontwikkeling van kin­ deren. Bea Pompert van de A lkmaarse Pabo legt uit: "In een verhaal komen koude en warme kennis samen. Koude kennis is feitenken­ nis, bijvoorbeeld wie de Vikingen waren, wanneer en waar ze leef­ den. Bij warme kennis gaat het om vragen als: waren de Vikingen wreed? Een verhaal is voor leer­ krachten dan ook een manier om dingen in hun onderlinge samen­ hang aan te bieden." (WV)

Emoties Een post­traditionele religieuze beweging, noemt Peter Versteeg de Utrechtse Vmeyard kerk. Onmid­ dellijke ervanng en emoties staan centraal en het geloof is sterk geïn­ dividualiseerd bij deze op A meri­ kaanse leest geschoeide kerken. Versteeg schrijft dat in zijn proef­ schrift. Uiterlijke en institutionele vormen van religie worden afgewezen in de Vmeyard kerk. De geloofswaarheid wordt gevonden in het onmiddellij­ ke gevoel van de gelovige. Naast het grote aantal hoger opgeleiden, is het aantal leden met een prote­ stantse achtergrond opvallend. Vol­ gens Versteeg wijst dit op de rol van evangelische kerken als vlucht­ heuvel van geloofszekerheid in de postmoderne tijd. (WV)

'61 animist, twee christenen en een moslim uit Zuid­Senegal

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen