Ad Valvas 2001-2002 - pagina 505

AD VALVAS 23 MEI 2002

PAGINA 5

Bioloog pleit voor meer generalisten in de wetenschap

Op de rand

Maagpillen de deur uit

Kankerhond

Peter Strelitski

De maagzuurremmer Losec is een van de meest geslikte medicijnen in Nederland. Toch heeft het middel volgens hoogleraar biologie Wim van der Steen veel nare bijwerkingen; een gezonder en goedkoper alternatief is visolie. Van der Steen noemt het geval exemplarisch voor hoe het toegaat aan de universiteiten. 'Wetenschappers missen het overzicht.' Weimoed Visser Artsen schrijven jaarlijks ongeveer 2 miljoen recepten uit voor het middel Losec. De farmaceutische industrie verdient er miljoenen aan. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zij weinig initiatieven neemt om te onderzoeken of het middel wel goed werkt. Dat is de industrie niet aan te rekenen, vindt Van der Steen (62), die al decennia onderzoek doet naar ethiek en wetenschapsfilosofie in de levenswetenschappen. Kwalijker vindt hij dat wetenschappers, artsen en bestuurders zich te veel laten leiden door de medicijnenfabrikanten en dat er te weinig echt onafhankelijk onderzoek is. "De overheid zou moeten zorgen dat er een evenwicht in het onderzoek ontstaat en dat er ook genoeg onderzoek wordt gedaan naar dingen waaraan de farmaceutische industrie geen geld kan verdienen", vindt Van der Steen. Samen met biologiestudent Vincent Ho schreef hij een artikel over de werking van visolie als alternatief voor Losec. Van der Steen vindt het verhaal van Losec symtomatisch voor de medisch-wetenschappelijke wereld, waar veel dingen onbekend blijven door de eenzijdige benadering van onderzoek. Losec is ontwikkeld om een teveel aan maagzuur tegen te gaan. Het medicijn vermindert de zuurafscheiding in de maag, maar beïnvloedt de werking van de slijmvliezen op zo'n manier dat mensen vaak afhankelijk worden van

het middel: als je stopt met een kuur wordt de maagzuurproductie vaak hoger dan daarvoor. Daarnaast veroorzaakt het middel infecties, omdat het maagzuur verminden, waardoor allerlei bacteriën kunnen overleven.

Overbodig "Losec is dus een slecht medicijn met veel nare bijwerkingen", vat Van der Steen samen. "Bovendien wordt het vaak voorgeschreven om de bijwerkingen van andere medicijnen, ontstekingsremmers, teniet te doen. Want ontstekingsremmers spelen vaak een rol bij de ontwikkeling van maagzweren." De oplossing van Van der Steen, visolie, helpt niet direct tegen maagklachten, maar maakt het slikken van onstekingsremmers in de meeste gevallen overbodig, waardoor veel minder mensen maagklachten zullen krijgen. Volgens Van der Steen hangt een scala aan medische klachten, waaronder ontstekingen van de gewrichten, reuma en artritis, samen met een gebrek aan bepaalde vetzuren in ons dieet. Deze vetzuren EPA (eicosapantaeenzuur) en DHA (docosahexaeenzuur) zitten in vissen, schelpdieren en in visoliecapsules die bij de drogist verkrijgbaar zijn. Het tekort aan EPA en DHA kan volgens Van der Steen ook een rol spelen bij het onstaan van depressie en autoimmuimziekten. De oplossing is volgens hem dan ook eenvoudig: mensen zouden meer visolie moeten eten. Wie

geen ontstekingsremmers meer nodig heeft, heeft ook geen Losec meer nodig voor de maagklachten, die als bijwerking optreden. Een oplossing waaraan de medische industrie geen cent kan verdienen, omdat visolie niet te patenteren is. H u n geringe enthousiasme om hiernaar onderzoek te doen is daarom begrijpelijk, vindt Van der Steen. Maar als wetenschapsfilosoof ziet hij ontwikkelingen in de wetenschap, waardoor ook de levenswetenschappen geen onafhankelijk onderzoek doen naar dit soort dingen. Zoals de eenzijdige tendens om op steeds kleinere terreinen onderzoek te doen, naar moleculen, genen en DNA. "Andere onderzoeksgebieden, zoals de ecologie, milieu en voeding verliezen steeds meer terrein. Daardoor krijg je dat wetenschappers zich nauwelijks bezighouden met de samenhang tussen dingen", legt Van der Steen uit. Bij Losec wordt bijvoorbeeld de samenhang van verschillende geneesmiddelen en de relatie tussen voeding en gezondheid over het hoofd gezien. "En dit is slechts één voorbeeld, maar er zijn veel meer gevallen." De druk om voor te blijven op het kleine, specialistische gebied waarop wetenschappers meestal opereren, verergert dit nog, omdat wetenschappers hierdoor geen tijd hebben om hun onderzoek in een breder perspectief te zetten.

Te weinig tijd Meer in het algemeen vindt Van der Steen dat universiteiten meer generalisten zouden moeten aannemen, mensen met overzicht over een breed wetenschapsgebied. De universiteit zoals die nu is georganiseerd, trekt juist specialisten aan. Vanaf het begin zijn studies erop gericht om wetenschappelijke specialisten te creëren. Eigenlijk zouden studenten geneeskunde of medische biologie iets moeten leren over de kritiek die vanuit vakken als de medische antropologie of de wetenschapssociologie is gele-

verd op de opzet van veel medisch onderzoek. Maar veel docenten en wetenschappers zijn zelf volgens Van der Steen nauwelijks op de hoogte van de inzichten in deze takken van wetenschap. Daarmee hangt samen dat er in de exacte wetenschappen veel te weinig wordt gelezen. Experimenteren en artikelen schrijven zijn zo belangrijk dat er te weinig tijd overblijft voor lezen en te weinig geld voor boeken. Het bibliotheekbeleid is slecht. "Vrijwel al deze boeken heb ik zelf, uit eigen zak betaald, omdat ze niet aanwezig zijn bij de bibliotheek van de vu", zegt Van der Steen, wijzend op de boekenkast in zijn werkkamer in Amstelveen. "Er verschijnt bovendien zo veel dat wetenschappers nauwelijks meer hun eigen kleine gebiedje kunnen bijhouden, maar dat komt weer doordat de verhouding tussen schrijven en lezen totaal uit balans is geraakt. De druk om te produceren is veel te hoog. In de biomedische wetenschappen alleen al verschijnen jaarlijks een half miljoen artikelen." Zolangzamerhand begint het nut van visolie als vervanger van Losec en ontstekingsremmers door te dringen in bredere kringen. Van der Steen heeft de laatste paar maanden verschillende artsen en beleidsmakers over de kwestie horen spreken. Maar zoals Losec zijn er nog veel andere gevallen waarnaar nog steeds geen onderzoek is gedaan, simpelweg omdat wetenschappers het overzicht missen en de juiste vragen niet stellen. "Voor veel psychofarmaca zou je waarschijnlijk eenzelfde verhaal kunnen vinden als voor Losec, omdat ook bij psychiatrische ziektebeelden vetzuren een belangrijke rol kunnen spelen", zegt Van der Steen. "We kunnen het gebruik van geneesmiddelen sterk reduceren, als we meer weten van de relatie tussen voedsel en gezondheid. Daarom is het slecht dat we zo weinig investeren in meer generalistisch gerichte wetenschap."

"Je moet je gore kankerbek houen, vuile gek." Ik woon in de grote stad, dus een dergelijk zinnetje, daar is voor mij allang niks schokkends meer aan. Toch had ik nooit had verwacht dat ik dit weerzinwekkende zinnetje zou horen uitspreken op de vu, of op welke universiteit dan ook. Een universiteit, dat is toch een wat beschermd wereldje, waar de verruwing van buiten geen grip heeft op de redelijkheid die er heerst. Geschillen worden er met argumenten beslecht, nooit met geweld. En toch gebeurde het onlangs, de dag na de moord op Pim Fortuyn, dat iemand in het hoofdgebouw mij toewierp dat ik mijn 'gore kankerbek' moest houden. Ik was perplex. Hier had ik niets tegen in te brengen. Het was in de lift, een plek waar de minder aangename kantjes van de homo universitatis bij uitstek gedijen. Ook mijn eigen minder prettige eigenschappen, dat geef ik onmiddelijk toe. In de lift daalt mijn tolerantie naar een absoluut dieptepunt. Het dringen, het openhouden van de deuren om uit de verte aansjokkende vriendjes en vriendinnetjes ook nog in de propvolle lift te laten, de luilakken die een toch al trage lift onnodig extra vertragen door op een verdieping in te stappen en er eentje hoger weer uit te stappen: het doet mijn humeur geen goed. Ik kan het dus niet laten om er iets van te zeggen wanneer iemand de lift binnenkomt op bijvoorbeeld de derde verdieping en dan het knopje van de vierde verdieping indrukt, het enige knopje waarvan het lampje nog niet brandde. Zo ook toen een jongeman de lift instapte die één verdieping omhoog moest en, nadat hij met veel omhaal op het knopje van zijn keuze had gedrukt, bijna triomfantelijk om zich heen keek. Dus ik zei op mijn allervriendelijkst: "Er is ook een trap, hoor." De jongen draaide zich naar me toe, zijn ogen spuwden vuur en hij gromde op dreigende toon: "En?!" Dus ik weer: "Er is een trap, die zou je kunnen nemen als je maar één verdieping omhoog hoeft. Is nog gezonder ook." Toen kwam die explosie van verbaal geweld. "Ik heb een geblesseerde voet, man, kankergek", schold hij. En daar bleef het niet bij. Hij kwam dicht bij me staan en hield zijn knalrode gezicht dicht bij me. Ik kon zijn woede ruiken en zijn slaap zien kloppen. "Dit wordt matten", dacht ik. Daar had ik helemaal geen ztn in. Twee vechtende mannen, er is bijna niks wat er belachelijker uitziet. "Wat zit je nou naar me te kijken", snauwde hij. Ik vroeg me af wat hij zou studeren. "Vind je dit nou normaal?", wist ik eindelijk uit te brengen. Toen gingen de liftdeuren open, de jongen stapte naar buiten, zich er dit keer van verzekerend dat zijn slepende tred (blessure!) duidelijk te zien was. Hij schold nog wat na: "Vuile kankerhond." De deuren sloten zich. De andere mensen in de lift hadden zich tijdens dit hele beschamende tafereel muisstil gehouden. Peter Breedveld

In Op de rajtd staan voorvallen in de marge van het universitaire nieuws. Wie vindt dat de redactie ergens aandacht aan moet besteden, kan suggesties mailen naar: redactie@advalvas.vu.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen