Ad Valvas 2001-2002 - pagina 559

AD VALVAS 13 JUNI 2002

PAGINA 7

Brandstichting een vrouweniiwaai? Brand stichten was tot ver in de negentiende eeuw een vergrijp waarop de doodstraf stond. Tocli was er een theorie die jonge vrouwen vrijpleitte: zij zouden tot brandstichting worden gedreven als ze erg laat ongesteld werden. Geschiedenisstudente Floor Bal onderzocht of deze theorie destijds door de rechter werd geaccepteerd.

Welmoed Visser In de negentiende eeuw bestonden er vreemde ideeën over de mentale gezondheid van vrouwen. Vrouwen zouden, wegens de zwakte van hun wil, geen controle hebben over zichzelf. De theorie die negentiendeeeuwse advocaten gebruikten om brandstichtende meis)es vrij te krijgen, ligt in het verlengde van deze denkbeelden en past in de grote belangstelling die er destijds bestond voor geestesziekten en mentale afwijkingen. Negentiende-eeuwse zielendokters dachten dat als een meisje niet op tijd ongesteld werd, het bloed zich zou ophopen in haar lichaam en naar haar hoofd zou stijgen. "Daar zou het het meisje aanzetten tot brandstichting, zonder dat ze daar zelf iets aan kon doen", verklaart Floor Bal, die haar studie geschiedenis afsloot met een scriptie over het onderwerp. Brandstichting door jonge meisjes werd gezien als een teken van een verstoorde seksuele ontwikkeling. De ideeën maken deel uit van de negentiende-eeuwse leer van de monomanie. Deze van oorsprong Franse theorie ging ervan uit dat mensen soms een bepaalde gekte ontwikkelen, terwijl ze verder normaal zijn. De vrije wil van een persoon zou door biologische oorzaken soms tijdelijk worden weggenomen.

Meisjesgevangenis De theorie ontstond in een periode waann de belangstelling voor geestesziekten toenam. In de negentiende eeuw kwamen de eerste inrichtingen voor geesteszieken op, waarin mensen niet alleen maar levenslang werden opgesloten, maar ook werden behandeld. Ook kreeg men in deze tijd voor het eerst belangstelling voor de geestelijke toestand waarin misdadigers tot hun misdaden komen. De rechter liet zich er soms toe bewegen de geestestoestand als verzachtende omstandigheid mee te wegen in het vonnis. Bal onderzocht in hoeverre deze ideeën in Nederland een rol speelden bij de berechting van meisjes die brand hadden gesticht. Ze wilde een scriptie schrijven over vrouwen en misdaad en dook in het archief van de meisjesgevangenis in Amsterdam, destijds de enige meisjesgevangenis van Nederland. Daar kwam ze rond 1850 relatief veel gevallen van brandstichting tegen. Op dat vergrijp stond tot 1854 de doodstraf, ongeacht wat de gevolgen van de brand waren geweest. Brandstichting werd beschouwd als een zeer ernstige misdaad, omdat branden in die tijd vaak grote verwoestingen aanrichtten in dorpen en steden. Wel had de rechter bij meisjes beneden de zestien de mogelijkheid een lichtere straf op te leggen, als hij ervan overtuigd was dat ze 'zonder oordeel des onderscheids' hadden gehandeld. Meestal werd de doodstraf dan omgezet in gevangenisstraf.

Regenten Omdat de archieven verder geen informatie gaven over de toedracht van het misdrijf, moest Bal op zoek in provinciale archieven naar rechtbankverslagen. Ze wilde bekijken of er iets was wat de brandstichtende meisjes in de gevangenis in Amster-

Christiaan Krouwels

Floor Bal leefde zich erg in in 'haar meisjes'

dam met elkaar verbond, maar een groot aantal van de meisjes kon ze niet natrekken. De rechtbankverslagen bleken niet meer te bestaan, afgebrand of m de Tweede Wereldoorlog vernietigd. Bal hield uiteindelijk zes meisjes over, van wie de jongste pas tien jaar oud was. Slechts in twee van die zes gevallen bleek de monomanie-theorie in de rechtszaal een rol te hebben gespeeld. Jannetje Slot, een van de meisjes die Bal beschrijft, werd uiteindelijk vrijgesproken. Zij was een dienstmeid uit Purmerend, die in 1854 tot drie keer toe de schuur van haar baas in brand probeerde te steken. Telkens werd het vuur ontdekt. Jannetje werd als verdachte aangemerkt omdat ze zich vreemd gedroeg en een paar dagen na de branden zichzelf probeerde te verdrinken door in de regenton te springen. Twee deskundigen verklaarden dat er bij Slot sprake was van een gestoorde geslachtsontwikkeling. De tjelangrijkste reden voor de vrijspraak was volgens Bal dat Slot geen enkel motief had. "Ze kon het dus alleen uit pyromanie hebben gedaan." Het ander meisje uit Bals onderzoek in wier zaak de theone een rol had gespeeld, werd in 1846 wel tot de dood veroordeeld. De rechter concludeerde dat de zestienjarige Jantje Kief uit Martenshoek in Groningen uit wraak had gehandeld en dus volledig bij zinnen was. Wel kreeg zij uiteindelijk gratie van de koning en werd het vonnis omgezet in een gevangenisstraf.

Groen kannetje "In de andere zaken hadden de daders een motief of waren ze gewoonweg te jong om een gestoorde seksuele ontwikkeling te hebben", vertelt Bal. Ze noemt haar scriptie 'de snelst geschreven scriptie ooit'. Ze deed er ruim twee maanden over, maar heeft zich wel erg ingeleefd in 'haar' meisjes. "Ze zijn echt voor mij gaan leven. Ik vraag me soms af wat voor karakter ze hadden en hoe ze zover kwamen dat ze op een dag iets in brand staken", aldus Bal. Ze heeft de weinige details die ze over hen wist heel bewust in haar verhaal gebruikt. "Als ik ergens in een verslag las dat een van hen blonde haren had en een ander met een groen kannetje

water de brand probeerde te doven, dan gebruikte ik dat om het verhaal meer te laten leven. Ik vind dit soort

verhalen echte geschiedenis, niet de verhandelingen over politiek en staatskunde, maar over gewone mensen."

Ben ]i] ook bezig met een interessante scriptie, laat het ons dan weten. Stuur een e-mail naar: redactie(6!^advalvas.vu nl.

advertentie

WIL JE EVEN EEN ANDERE STUDIE AAN JE HOOFD?

WERK MEE AAN GENEESMIDDELENONDERZOEK BEL GRATIS 0800 - 742 76 22 OF KIJK OP WWW.PBR.NL

r ^ B

PHARMA BIO RESEARCH

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen