Ad Valvas 2001-2002 - pagina 237

2001

BVALVAS 6 DECEMBER 2001 PAGINA 9

Delftse fysicus Berkhout vecht tegen scheiding tussen fundamenteel en toegepast onderzoek

'Juist door dwarsverbanden kom je tot vernieuwing'

'Universiteiten dragen te weinig bij aan innovatie' D e Nederlandse universiteiten zien zichzelf graag als spil van d e kenniseconomie, maar tot n u toe k o m t er van h u n bijdrage a a n d e e c o n o m i e te weinig t e r e c h t . D i e kritiek k l o n k deze week uit ver­ schillende h o e k e n .

bigens Guus Berkhout willen aio's zich best inzetten, als ze maar het idee hebben dat iemand op hun kennis zit te wachten

lederlandse wetenschap­ ers kijken te weinig over e schutting van hun specia­ sme heen. En het gros is ok afkerig van toepassings­ [westies ­ terwijl die juist nspiratie kunnen geven aan net fundamentele onder­ zoek. Dat vindt de Delftse geofysicus en innovatiedes­ kundige Guus Berkhout. Een pleidooi tegen hokjesgeest, ook bij overheid en bedrijfs­ leven. Frank Steenkamp/HOP w aarom hebben universiteiten moeite om jong talent te interesseren voor een promotieonderzoek? En hoe kan het dat Nederland, volgens het World Economie Forum, achterblijft met zijn innovatieve vermogen? Volgens de Delftse natuurkundige Guus Berkhout hebben deze twee problemen dezelftie oorzaak: de hokjesgeest die in het Nederlandse onderzoek, maar ook in Veel bedrijven en ministeries, sinds jaar en dag heerst. De scheiding tussen ftindamenteel en toegepast onderzoek is vaak scherp, alsof het om twee botsende belangen gaat. Maar als het aan Berkhout ligt, 'S )uist het tegendeel het geval: weten­ schap en maatschappelijke toepassin­ gen kunnen elkaar versterken. Maar dan moeten onderzoekers en praktijk­ mensen wel bereid zijn samen te wer­ ken. Berkhout heeft wel enig recht van spreken. Hij werkt al sinds dertig jaar samen met Shell en andere multina­ tionals aan methodes voor olie­explo­ ^tie met geluidsgolven. Ook houdt hij zich bezig met de akoestiek van con­ certzalen en geluidshinder van vlieg­ tuigen. •Jp al die terreinen werkt hij samen ^et praktijkmensen, maar tegelijker­ ' heeft hij een wetenschappelijke

reputatie ­ en telt zijn vakgroep een groot aantal gemotiveerde aio's. Daar­ mee is Berkhout het vleesgeworden bewijs van zijn eigen stelling: dat de wetenschap veel vruchtbaarder wordt als haar beoefenaars hun smalle taak­ opvatting loslaten. Ook minister Hermans riep onlangs op tot meer 'wisselwerking' tussen onderzoekers en bedrijven. Maar dat­ zelfde verkondigde de regering al in 1979 in de eerste Innovatienota, en nog steeds mankeert het volgens de Delftse hoogleraar aan de creatieve samenwerking die een innovatie­eco­ nomie nodig heeft. O m dit te verklaren heeft Berkhout een 'Cyclisch Innovatie­Model' (CIM) ontworpen, dat succes en mislukking in de contacten tussen wetenschap en samenleving helpt begrijpen. De TU Delft, waar hij collegelid was, heeft naar dit model 'interdisciplinaire onderzoekscentra' opgezet. En ook diverse overheden en bedrijven advi­ seen hij inmiddels op basis van dit model. Onlangs kreeg Berkhout een tweede leeropdracht, als hoogleraar innovatiemanagement.

Schuttinkje Zijn verhaal klinkt eigenlijk simpel. "De discussie over innovatie wordt nog steeds overheerst door lineair denken. Men spreekt over een 'keten', die begint met fundamentele weten­ schap en eindigt met toepassing in de markt." Dat beeld is volgens Berkhout volstrekt achterhaald. "Iedereen kan weten dat innovatie cyclisch werkt, dat onderzoekers sparmende vragen aan de praktijk ontlenen en dat je juist dan echte doorbraken kunt krijgen", betoogt hij. De grenzen tussen funda­ menteel en toegepast onderzoek ver­ vagen. "Maar onze organisaties zijn daar niet op ingericht: nog steeds heerst daar een verregaande arbeids­ deling, met weinig of geen dwarsver­ banden." Die hokjesgeest wil Berkhout bestrij­ den. Hij schetst zijn innovatiemodel: een 'kenniscyclus' en een 'marktcy­ clus' die in elkaar grijpen. "Om dat voor elkaar te krijgen, moeten onder­ zoekers en toepassers in staat zijn over

hun schuttinkje heen te kijken." Ook pleit hij voor horizontale verbanden tussen de specialistische groepen van een onderzoeksinstelling en de afde­ lingen van een bedrijf of overheidsin­ stelling, die eveneens hun eigen speci­ fieke taak hebben. "Deze taskforces moeten praktijkkwesties vertalen in vruchtbare onderzoeksvragen. Die dwarsverbanden dwingen beide partij­ en om 'integraal' te denken. Pas dan kom je tot intelligente vernieuwing." Hij verwijst hij naar doorbraken zoals de ontcijfering van het menselijk genoom, die te danken waren aan het combineren van verschillende discipli­ nes. En dit werd weer geïnspireerd door vragen uit medische en far­ maceutische hoek. Zelf wist Berkhout al twintig jaar gele­ den met zijn eigen vakgroep een reeks oliebedrijven ervan te overtuigen dat ze niet domweg de klant moesten spe­ len, die aan het eind van de pijplijn roept om toepassingen. "We lieten hen als consortium actief meedenken aan slimmere onderzoeksvragen. Dat leidde tot prikkelend, fundamenteel onderzoek, en uiteindelijk leverde dat ook voor die bedrijven veel meer op." Innovatie kun je uitlokken, als je bereid bent om een al te smalle taak­ opvatting los te laten, is zijn overtui­ ging. Zo doet hij dat ook bij Schiphol. Hij overtuigde minister Netelenbos ervan om de luchthaven zelf meer ver­ antwoordelijk te maken voor de manier waarop de geluidshinder beperkt wordt. "Dat is een prikkel om geluidsarm én veiliger te vliegen", betoogt hij. "Men kan de bouw van bepaalde vliegtuigtypen ontmoedigen en andere bevoordelen. A ls meer luchthavens dit doen, geef je ook vliegtuigbouwers nieuwe prikkels om te innoveren." Het verzet tegen dwarsverbanden, dat nog steeds merkbaar is in Nederland, vindt zijn oorzaak volgens Berkhout in de historie: "Onze organisatiestructu­ ren dateren van de industrialisatie, rond 1900. Dat was de tijd van de verregaande arbeidsdeling. Die specia­ lisatie is steeds doorgegaan. In het beleid, en zeker ook in de wetenschap. Dat heeft successen gebracht. Maar nu zitten we met logge organisaties.

Hans Stakelbeek

waar iedereen in zijn eigen hokje gevangen zit." Of we daar ooit uitkomen, hangt vol­ gens Berkhout af van het onderwijs. De natuurkundige is een groot voor­ stander van project­ of probleemge­ stuurd onderwijs, waar scholieren en studenten over vakgrenzen heen leren kijken om 'geïntegreerde' problemen op te lossen. Dat brengt hem ook op de jonge onderzoekers, die op de uni­ versiteiten als kanonnenvoer worden ingezet op een smal taakgebiedje. "Dan zijn de universiteiten verbaasd dat ze hun wetenschapelijk talent moeilijk in huis kunnen houden. Maar waarom zou je de specialistische hobby van je hoogleraar gaan uitwer­ ken?"

Geschokt Zijn vakgroep doet het anders. "Onze promovendi hebben directe contacten met bedrijven, die letterlijk op hun kennis zitten te wachten. Dan willen ze wel." Volgens Berkhout moeten de universiteiten gaan begrijpen dat "jonge mensen nou eenmaal niet graag in een kolommetje gevangen willen zitten." Bij de gezaghebbende wetenschapsor­ ganisaties is dit besef volgens Berk­ hout nog niet doorgedrongen. Sinds enige tijd is hij bijvoorbeeld lid van de Akademie van Wetenschappen (KNAW). "Daar denkt men nog heel traditioneel. Ik heb er betoogd dat ook de natuurwetenschap steeds vaker maatschappelijk verantwoording zal moeten afleggen. Men was geschokt. Terwijl ik niet voor censuur pleit, maar alleen voor de openheid die zorgt dat wetenschappers veel meer hun tanden zetten in grote maat­ schappelijke vragen." Bij de landelijke onderzoeksorganisa­ tie NWO gaat het volgens hem beter. "Daar heeft men na uitgebreide dis­ cussie het lef gehad om enkele multi­ disciplinaire thema's aan te wijzen die allemaal even actueel zijn, en die aan­ sluiten bij de kennisportfolio van Nederland. Dat kan heel vernieuwend werken. A ls men het geld maar niet weer over eindeloos veel losse project­ jes gaat verdelen."

Volgens de A merikaanse innovatie­ deskundige Michael Porter houden de universiteiten zich afzijdig bij toepassing van hun kennis. Dit ver­ zwakt de concurrentiepositie van Nederland, betoogde hij maandag bij de jaarlijkse 'innovatielezing' in de Ridderzaal. Ook minister Jorritsma van Econo­ mische Zaken maakt zich zorgen over de aansluiting tussen bedrijven en universiteiten, meldde ze in een reactie op de woorden van Porter. Hierop inhakend pleitte SER­voor­ zitter Herman Wijffels ervoor om de onderzoeksfinanciering sterker te koppelen aan bewezen topkwaliteit. Jorritsma ging nog verder: "Tot de output behoort óók het leveren van toepasbare ideeën aan bedrijven en andere organisaties." Nieuw is de kritiek vanuit de hoek van het bedrijfsleven niet. Maar ook binnen de universitaire wereld gaan stemmen op voor veel sterkere samenwerking met bedrijven. Vol­ gens Guus Berkhout, hoogleraar natuurkunde en innovatiemanage­ ment in Delft, biedt samenwerking met toepassers ook voor het funda­ mentele onderzoek vaak nieuwe inspiratie. Overigens heeft de lobby voor samenwerking tussen universiteiten en bedrijven wel enige resultaten geboekt, zo blijkt uit een nog niet gepubliceerd evaluatierapport over technologische top­instituten (TTI'S).

De vier TTI'S gingen in 1997 van start met subsidie van het ministerie van Economische Zaken. Ze heb­ ben als taak om op hun terrein het fundamentele onderzoek van uni­ versiteiten en andere kennisinstel­ lingen te bundelen met het strategi­ sche onderzoek van bedrijven. Die opzet lijkt te slagen: de stroom octrooien is op gang gekomen en bedrijven blijken grotere bedragen in gezamenlijk onderzoek te steken. Zowel het polymereninstituut DPI in Eindhoven als het metaleninstituut NIMR werkt met budgetten van ruim 25 miljoen gulden. Ook de institu­ ten voor voeding en telematica heb­ ben tevreden deelnemers. Minister Jorritsma wil haar steun aan de instituten naar verluidt nog zes jaar voortzetten. Bovendien is er sprake van nieuwe samenwerkings­ instituten op terreinen zoals het recent door de politiek ontdekte vakgebied genomics. (FS/HOP)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen