Ad Valvas 2001-2002 - pagina 324

PAGINA 8

AD VALVAS 31 JANUARI 2002

ID*

Schrijfster Agnes Amelink wil blijven sidderen voor God

'Gereformeerden noemen elkaar geen Mietje' De gereformeerden zijn aan het uitsterven. In rap tempo verdwijnt een l^leine christelijl<e stroming, die niettemin onmisltenbaar haar stempel op de Nederlandse maatschappij heeft gedrukt. Trouiv^journaliste Agnes Amelink schreef een boek over de geschiedenis van de gereformeerde cultuur aan de hand van de levensverhalen van gewone gereformeerden. Al wekenlang is het het bestverkochte boek in de VU-boekhandel. Ad Valvas sprak met Amelink over regeltjes en verboden, de gereformeerde onverzettelijkheid,*de onverkwikkelijkheid van het 'EO-christendom' en de arrogantie van de VU.

Peter Breedve d Dat haar boek De gereformeerden, zou aanslaan, daar had journahste Agnes Amelink stiekem wel een beetje op gerekend. "In ieder geval in gereformeerde kringen, want gereformeerden zijn nog altijd een volk dat leest, en dat geïnteresseerd is in zijn eigen achtergrond." Dat het boek zich echter ook in meer wereldse kringen in een warme belangstelling mag verheugen, dat heeft haar verwachtingen toch wel overtroffen. "Al heb ik me bij het schrijven wel steeds voorgehouden dat het ook voor buitenstaanders interessant moest zijn. Eén van proeflezers zei wel eens: 'Dit begrijpt Maxima niet.' We hadden het namelijk altijd over wat Maxima aan het boek zou hebben bij haar inburgeringscursus." De grote belangstelling voor haar boek heeft volgens Amelink te maken met de huidige tijdgeest. "In de jaren '60, '70 en '80 had je de ontzuiling, die ging gepaard met een enorm 'afzetten tegen'. Maar die ontzuiling is nu wel voltooid. N u is er weer ruimte om met een mildere blik naar de gereformeerde wortels te kijken, je daarbij te realiseren: 'ja gunst, er was wel het een en ander aan narigheid in die gereformeerde gemeenschap, maar er was ook een kern die prachtig was. Hoeveel mensen ik niet gesproken heb, die zijn weggegroeid van kerk en geloof en die nu terugkijken met een zekere weemoed en spijt. Over het gezinsleven, de vastigheid die verdwenen is. Je wist waar je aan toe was, je hoorde bij elkaar. Mensen van rond de zestig vertelden me dat ze nog moesten huilen bij het horen van een psalm. Ik vind dat heel opvallend." De gereformeerde cultuur is in rap tempo aan het verdwijnen. "Als je de lijn van de ontwikkelingen van de afgelopen dertig jaar doortrekt, het opgaan in de Samen-op-Wegkerken, het afkalven van de gereformeerde cultuur, dan moet je concluderen dat de gereformeerde kerk op een gegeven moment wel zal verdwijnen", aldus Amelink, Ze doet er echter niet dramatisch over. "Met de gereformeerde kerk verdwijnt toch niet ook het geloof? God zal er geen millimeter kleiner van worden. Zijn woord houdt stand in eeuwigheid."

Aanstoot Die verdwijnende cultuur heeft Amelink in De gereformeerden in kaart gebracht. "Ik heb gewoon zo goed mogelijk de geschiedenis van de gereformeerde kerk, zoals die mij voorkwam, opgeschreven." Het idee om er een boek over te schrijven was niet van haarzelf. Ze werd ervoor benaderd door uitgeverij Ben Bakker, naar aanleiding van een serie portretten, die zij had gemaakt voor Trouw. Daarin werden een aantal families beschreven aan de hand van drie generaties. Daar kwamen ook zaken als het geloof en de zeden bij aan de orde. Anderhalf jaar lang is ze vervolgens onafgebroken bezig geweest met het schrijven van De gereformeerden. "Met vreselijk veel plezier, want je kruipt heel erg* door je eigen geschiedenis heen." Amelink is zelf gereformeerd, maar ze zegt er met nadruk bij dat ze is getrouwd met een rooms-katholiek. Dat heeft de 'absolute waarheden', waar de gereformeerde kerk zich altijd zo op laat voorstaan, behoorlijk in perspectief geplaatst. Van huis uit is Amelink vrijgemaakt gereformeerd. Een misleidende term, omdat er een van de orthodoxere varianten binnen de gereformeerde kerk onder schuilgaat. Daarbij is ze ook nog eens een

domineesdochter, en afkomstig uit een klein dorp. Toch viel het met dat strenge bij haar thuis wel mee. "Mijn ouders waren niet zo 'wettisch', met allerlei verboden en regels", aldus Amelink. "Er waren wel dingen die we niet deden, maar dat was vooral om geen aanstoot te geven. Dat 'geen aanstoot geven' was een heel belangrijk punt. Daar hoor ik andere gereformeerden ook vaak over. Maar mijn ouders benadrukten steeds dat het bij geloven niet om regeltjes gaat. Voor veel van mijn generatiegenoten was dat juist wel zo. Dat er onder die regels ook nog iets anders zat, of dat die regels ergens goed voor waren, dat besef was er niet altijd." Het hoeft dus geen verbazing te wekken, dat niet iedere gereformeerde met gevoelens van vertedering en nostalgie naar het verleden terugkijkt. Amelink beschrijft in De gereformeerden niet alleen maar de fijne dingen, de geborgenheid, de warmte van het gereformeerde leven. Ook de zelfvoldane, hypocriete verontwaardiging over de zonden van een ander komen aan bod. De mensonterende, publieke vernedering van jonge mensen die ongehuwd zwanger waren geraakt. De door velen als verstikkend ervaren sociale controle en, niet te vergeten, de pijn na de zoveelste scheuring binnen de gereformeerde kerk, die altijd tot gevolg had dat een hechte gemeenschap, soms zelfs gezinnen, uit elkaar werd gereten. Er zijn dan ook mensen die De gereformeerden mijden, weet Amelink, of die het wel hebben gelezen, maar daar misselijk van werden, omdat alle gevoelens van wrok jegens de gereformeerde cultuur weer bovenkwamen. Het boek is geen vleiend portret, beaamt Amelink. "Maar het is wel een liefdevol portret. Het is zeker niet mijn bedoeling geweest om de gereformeerden in een hoek te zetten. Daarvoor ben ik zelf veel te gereformeerd. Maar je kunt toch ook niet om de waarheid heen. Ik bedoel: zo was het gewoon. Het is niet allemaal even verheffend geweest. Toch krijg ik vrijwel alleen maar aardige reacties op

het boek, echt waar. Het zijn reacties van grote herkenning. Sommigen vinden het verdrietig om te lezen dat die cultuur aan het verdwijnen is. Anderen worden er een beetje bozig van. Tja, ik geef geen alternatief. Ik wijs niet de weg uit het moeras."

Trammelant De vu speelt slechts een figurantenrol in het boek. Terwijl deze universiteit toch een aanzienlijke rol heeft gespeeld in de geschiedenis van de gereformeerde cultuur. Verdient ze daarmee eigenlijk niet een wat prominentere rol? Amelink geeft dat grif toe. "Ik had een apart hoofdstuk over de vu kunnen schrijven. Over nog veel meer aspecten van het gereformeerde leven, trouwens. De vakbeweging CNV bijvoorbeeld, waar mijn grootvader actief in is geweest. Maar je moet kiezen. Je kunt niet alles doen, dan wordt het boek te dik en dan was het nu nog niet af geweest." Die VU had nooit mogen worden opgericht, wordt wel gezegd. Herhaaldelijk zijn het VU'ers geweest die voor trammelant zorgden in de kerk. Zoals dominee Geelkerken, die in de jaren '20 een scheuring binnen de gereformeerde kerk veroorzaakte door openlijk te betwijfelen dat er in het paradijs werkelijk een sprekende slang was geweest die Eva had verleid tot het eten van de Boom der Kennis. Vustudenten veroorzaakten in dezelfde tijd enkele keren gedonder door toneelstukken van bedenkelijk allooi op te voeren. 'Het was van tevoren op de vingers te berekenen, dat zulk eene inrichting, indien ze werkelijk naar gereformeerde beginselen wetenschappelijk te werk gaat, mannen zal kweken die met eigen ogen hebben leren zien', verzucht iemand in De gereformeerden. Amelink noemt dat 'de gereformeerde paradox': "De gereformeerde kerk is ontstaan doordat mensen zelf gingen nadenken. Maar als je mensen toestaat om na te denken, zullen ze ook met vragen komen die je niet met een eenvoudig beroep op de Schrift kunt

Eerlijk boek over gewone mensen 'De gereformeerden hebben niet zo'n beste naam', stelt Amelink in de inleiding van haar boek De gereformeerden en dat is geen woord te veel gezegd. Gereformeerden heten bekrompen en humorloos te zijn. Op zondag gaan ze twee keer naar de kerk voor een ouderwetse donderpreek over hel en verdoemenis en hun kinderen laten ze niet inenten tegen pokken en polio. Dat er nog altijd zoiets als de Staatkundig Gereformeerde Partij bestaat, die het vrouwen niet toestaat om actief lid te worden, draagt natuurlijk niet bij aan de nuancering van bovenstaand clichébeeld. Wie wil weten wie de gereformeerden nu echt zijn, leze Amelinks boek, waarin op openhartige wijze de geschiedenis van het gereformeerde leven wordt beschreven. Amelink schetst het alledaagse leven van gewone mensen tegen de achtergrond van het ontstaan van de gereformeerde kerk, zo'n 150 jaar geleden, en de vele ontwikkelingen die daarna volgden: de opkomst van de gereformeerde maatschappelijke zuil, de ruzies, de scheuringen, grote gereformeerde mannen als Abraham Kuyper en Hendrik Colijn. In het eerste hoofdstuk maken we kennis met Margreet Zomer, een horlogemakersvrouw uit Kollum die in 1911 besluit een dagboek bij te houden. Daarin leren we over het verdriet en onzekerheden van deze vrouw, die al een van haar kinderen heeft moeten begraven, en de troost die het geloof haar geeft. Negentig jaar later heeft Margreets achterkleindochter Mian zich uit de gereformeerde kerk uit laten schrijven. De kans dat haar kinderen zullen bezwijken aan een fatale ziekte is aanzienlijk verminderd sinds de tijd van haar overgrootmoeder. Ze wil niet meer horen bij een kerk waar het woord van de dominee wet is en bidden wordt gezien als de oplossing voor elk probleem. Amelink beschrijft de vele aspecten van de gereformeerde cultuur: de rol van moeder de vrouw, de jongerenbeweging, de verleidingen van de veranderende maatschappij, de 'kerkelijke tucht', de door de seculiere wereld versmade gereformeerde literatuur (waar oplages van 70.000 exemplaren heel gewoon zijn). Het levert een uiterst leerzaam, eeriijk en vooral ook leesbaar boek op, vol klein menselijk geluk en leed. Humorvol beschreven, door iemand die veel van die gereformeerde cultuur houdt, maar zeker de roede niet heeft gespaard. (PB) Agnes Amelink, De gereformeerden, € 17,92

beantwoorden en emancipeer je jezelf dus weg." Maar dat de vu nou zo progressief was, als tegenhanger van de Theologische Universiteit in Kampen, die vaak het etiket 'conservatief krijgt opgeplakt, dat durft Amelink te betwijfelen. "Kampen, dat was de Afscheiding, een wat vromere stroming binnen de gereformeerde kerk dan die van de Doleantie, waar de vu dan weer van was. De vu was activistischer dan Kampen, maar dat is wat anders dan de tegenstelling van progressief en conservatief, al wordt dat wel vaak zo uitgelegd. De vu was heel erg het gereformeerde establishment, hoor. Daar werd vanuit Kampen juist verschrikkelijk tegenaan geschopt. De vu gold als elitair. Men voelde zich daar verheven boven Kampen, ook op intellectueel gebied. Kampen had tenslotte alleen maar een theologische faculteit. Die werd 'de school' genoemd, dat was voor het gewone volk. Die animositeit is er altijd geweest."

,h

.%

Uitglijder Die hooghartigheid van de grootsteedse vu heeft volgens Amelink veel kwaad bloed gezet in de provincie. Dat speelde een rol bij de kwestieGeelkerken, maar ook nu nog, tachtig jaar na dato, voelt men zich soms nog getergd. "Het opzeggen van de overeenkomst tussen de Samen-op-Wegkerken en de vu, (waarbij de kerken gegarandeerd predikanten van de vu in dienst namen, PB) kwam mede voort uit de behoefte om de arrogantie van de vu af te straffen. Daar ben ik van overtuigd. Aanvankelijk had ik daarover ook een zinnetje in het boek gezet. Maar dat heb ik er op aanraden van mijn proeflezers weer uitgehaald." "Nog steeds wordt de vu door veel mensen als 'links' gezien en Kampen als 'rechts', maar ik denk dat dat niet altijd waar is. Het zou mij niet verbazen als de vu op dit moment orthodoxer is dan Kampen." In De gereformeerden is een hoofdstuk gewijd aan de Tweede Wereldoorlog. Kampen komt er in dat hoofdstuk heel wat beter af dan de vu. Volgens Amelink is dat toeval, omdat twee gereformeerde verzetsmensen die zij beschrijft, nu eenmaal Kampenaren waren. Dat waren de politieman Pieter Kapenga, die door de Duitsers werd opgepakt wegens zijn weigering mee te werken aan de deportatie van de joden en de hoogleraar Klaas Schilder van de Theologische Universiteit, die opriep tot militant verzet tegen de Duitsers. Drie prominente vu-mannen, Hendrik Colijn, Herman Huber Kuyper (de zoon van vu-stichter Abraham Kuyper) en Valentijn Hepp waren minder zuiver op de graat. Colijn maakte meteen aan het begin van de oorlog al een uitglijder van jewelste, met zijn oproep om de Duitse bezetting te erkennen als legaal bewind. Kuyper pleitte voor aanpassing aan de bezetter. Hij schreef dat alles vermeden diende te worden, wat maar enigszins zou kunnen leiden tot strafmaatregelen van de Duitse bezetter. Vanaf de kansel adviseerde hij om voor zowel koningin Wilhelmina als het Duitse bewind te bidden. "Ik zeg niet dat ze aan de vu fout waren in de oorlog", aldus Amelink. "Maar de goede kant van het gereformeerdendom zat onmiskenbaar aan de Theologische Universiteit in Kampen. Als je na Van der Heijden (Chris van der Heijden, schrijver van het boek Grijs verleden, waarin het beeld van 'goed' en 'fout' in de Tweede Wereldoorlog wordt genuanceerd.

r^

^*

m^^-

Agnes Amelink vindt de gereformeerd^ ishec

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen