Ad Valvas 2002-2003 - pagina 275

AD VALVAS 9 JANUARI 2003

PAGINA 7

Linguïste legt met uitsterven bedreigde indianentalen vast op schrift

Ooit iets in liet Laliond of Latund gelezen? Ze woonde in het oerwoud en leefde van maniokbrood en vruchten uit het bos. Linguïste Stella Telles woonde de afgelopen jaren bij een indianenstam in het Amazonegebied. Ze was de eerste die hun bijna uitgestorven taal opschreef. Onlangs promoveerde ze aan de VU. Weimoed Visser Schrift is iets magisch. Helemaal voor mensen die hun eigen taal nog nooit op papier hebben gezien. De negentien indianen van de Latundstam, in het zuiden van het Amazonegebied, dachten dat alleen het Portugees, de officiële taal in Brazilië, geschreven kon worden. Totdat de Braziliaanse linguïste Stella Telles in 1998 hun taal begon op te schrijven. "Dat versterkte hun culturele bewustzijn", vertelt Telles. "Tot dan toe vonden ze hun eigen taal niet zo belangrijk. Het Portugees, waarmee je in de stad terechtkon en dat je bovendien op papier kon zetten, had in hun ogen veel meer prestige." De indianentaal Latund is als gesproken taal waarschijnlijk ten dode opgeschreven. Slechts negentien mensen spreken het nog en die zijn allemaal familie van elkaar; de jongeren zijn allemaal kinderen van twee zussen. Omdat er binnen de familie niet getrouwd mag worden, komt er misschien wel geen nieuwe generatie Latundindianen. Want trouwen buiten de eigen stam ligt gevoelig. "Momenteel is een vijftienjarig meis]e, Maria, zwanger. Ze weigert te zeggen van wie omdat het taboe is om seks te hebben met iemand van een andere stam", vertelt Tel-

Boos en verdrietig in het Amazonegebied zijn al meer talen en culturen uitgestorven, zonder dat ze op schrift zijn gesteld. Ook de Latund-indianen zijn grote stukken van hun eigen geschiedenis en religie kwijtgeraakt, doordat een aantal ouderen stierf voordat zij h u n verhalen hadden overgedragen aan de jongere generatie. Telles: "Er is in het dorp slechts één oudere vrouw, van een jaar of 65. Zij moet nog veel dingen weten, maar ze praat niet graag over het verleden; het maakt haar boos en verdrietig. Daardoor gaat de geschiedenis van de Latund nu niet verder terug dan tot de jaren zeventig. Hoe lang ze al in hun woongebied zitten en waar ze vandaan komen, IS onduidelijk." Door de taal op te schrijven, wil Telles voorkomen dat er nog meer informatie verloren gaat. Ze wil de indianen ook zelf leren lezen en schijven in hun eigen taal, zodat ze dingen kunnen vastleggen. Momenteel is ze bezig een lesmethode voor het Latund te ontwikkelen. Een stukje van de Latund-geschiedenis vond Telles terug toen ze een oude vrouw ontmoette die Lakond sprak. Van die taal, die aan het Latund verwant is, werd gedacht dat hij was uitgestorven. Deze vrouw herinnerde zich dat haar

oma ooit had verteld dat in haar jeugd een deel van hun stam was weggetrokken naar het gebied waar nu de Latund wonen. De kans is groot dat de huidige Latund afstammen van de Lakond, omdat de twee talen nauw verwant zijn.

Oude tradities Telles ontdekte de laatste Lakond-spreker bij toeval. Ze had gehoord dat in de stad een oudere vrouw zou wonen die Latund sprak. Tijdens de ontmoeting ontdekte de linguïste echter dat de vrouw een 'andere taal sprak. Ze had daarmee de enige nog levende spreker van het verloren gewaande Lakond gevonden. In haar proefschrift staat, behalve van het Latund, ook een beschrijving van de grammatica en fonologie van het Lakond. Die zal overigens niet leiden tot het overleven van de taal; met de vrouw zal ook het Lakond sterven. Het onderzoek van Telles maakt deel uit van een groter onderzoek dat vu-taalkundigen doen naar bedreigde indianentalen. Hoogleraar Leo Wetzels heeft momenteel acht promovendi, die elk een eigen taal bestuderen en vastleggen op schrift. In totaal zijn er in het Amazonegebied ongeveer tweehonderd verschillende indianentalen, waarvan een groot deel met uitsterven wordt bedreigd. Met de talen gaan vaak eeuwenoude culturen en tradities verloren. De talen die Telles bestudeerde horen tot de Nambikwara-famihe. Nog ongeveer 1100 mensen spreken een Nambikwara-taal. De verschillen tussen de diverse talenfamilies in het Amazonegebied zijn groot. "Amazonetalen die tot verschillende familie behoren, verschillen meer van elkaar dan het Nederlands en het Perzisch", legt Telles uit. Dat gebrek aan verwantschap duidt erop dat de stammen eeuwenlang erg gescheiden van elkaar hebben geleefd. Telles' fascinatie voor de indianen gaat terug tot 1980. Vanaf die tijd heeft ze zich ingezet tegen de discriminatie van inidanenstammen. "Ik heb onder meer bij een overheidsorganisatie gewerkt die de indianen wijst op hun rechten op de grond waarop ze leven. Vaak laten ze zich zomaar wegjagen door mensen die de houtproductie beheersen, omdat ze geen benul hebben van het rechtssysteem."

Slangen De afgelopen jaren zat Telles drie maanden per jaar bij de Latund. Haar man en dertienjarige dochter vonden dat lang niet altijd leuk - er is geen post of telefoon -, maar zelf genoot ze ervan. "De dingen die ik naast de taal van de indianen heb geleerd, zijn voor mij veel belangrijker. Bijvoorbeeld hoe je kunt leven zonder je druk te maken om ti|d en geld en de dingen die in de stad belangrijk zijn." Het bijwonen van de rituelen vond ze het indrukwekkendst, "'s Avonds wordt er gezongen en gedanst voor de goden om de oogst te laten lukken. Meestal duurt dat één avond, maar soms een dag of meer dagen. T o t iedereen doodmoe is. Dat is fantastisch om mee te maken." Het vervelendst vond Telles de wilde dieren; jaguars en wilde zwijnen in het bos als je 's nachts moet plassen, of slangen die tussen de

Stella Telles wil 'haar' indianen zelf lezen en schrijven leren kieren van de houten muren door naar binnen kruipen. "Maar het is ook interessant om te leven met dieren die je niet gewend bent. Het is

Chnstiaan Krouwels

voor mij vergelijkbaar met de winterkou nu ik in Nederland ben. Ik heb er last van, maar ik vind het ook boeiend om mee te maken."

'Een unieke kans voor de VU om haar maatschappelijk betrokken gezicht te laten zien'

Ambitieus plan moet vE90 behouden Een dak met zonnecollectoren, regenwateropvang voor de wc's en hogere barprijzen. Het zijn maar enkele onderdelen van het grootse reddingsplan voor vE90, het monumentale pand van het studentenpastoraat aan het Vondelpark. Daar hangt natuurlijk wel een prijskaartje aan.

Yvette Nelen

^ati Eeghenstraat 9 0

Vorig jaar berichtte de vu-Vereniging, de eigenaar van het pand, dat ze VE90 wilde verkopen. Het gebouw kampte met achterstallig onderhoud en werd te weinig gebruikt. Het studentenpastoraat kon beter worden ondergebracht in de nieuwbouw op de campus. Dat leidde tot felle protesten van gebruikers en (oud-)beheerders. De vu zou haar laatste connectie met de oude stad opgeven en een sfeervolle locatie voor studentenactiviteiten verliezen. Zij richtten de Initiatiefgroep VE90, op, organiseerden een petitie aan het college van bestuur en gingen op zoek ging naar een alternatief bestemmingsplan. "Het college en de Vereniging redeneerden dat het jasje te groot was voor het studentenpastoraat", vertelt mede-initiatiefnemer en oud-vustudent Jorrit de Jong. "Maar zij vergaten dat het pand ook gebruikt wordt door tal van jonge-

renorganisaties. Die organisaties missen alleen een overkoepelend verband om hun belangen te behartigen." De (oud)studenten geloofden in een rendabele exploitatie van VE90, "zonder op de commerciële toer te gaan". In overleg met de studentenpastores, beheerders en gebruikersgroepen stelden zij een reddingsplan op, waarvoor zij advies inwonnen bij een architectenbureau, communicatiedeskundigen en financiële experts. Het plan, met een steunbetuiging van een twintigtal verenigingen, werd vlak voor de kerst aan het college van bestuur en de Vereniging aangeboden. Het behelst niet allen een grote opknapbeurt. Ook zou het gebruik van VE90 beter georganiseerd kunnen worden, en meer kunnen opbrengen. Zo zou de zolder, waar studentbeheerders nu nog twee jaar mogen bivakkeren, verhuurd kunnen worden als kantoorruimte aan jongerenafdelingen van bijvoorbeeld Greenpeace of

Amnesty. Ook kan het pand in de weekenden worden verhuurd voor feesten. De barprijzen kunnen omhoog. Orn dit alles in goede banen te leiden zouden er twee professionele coördinatoren moeten worden aangesteld. "Het is een unieke kans voor de vu om haar maatschappelijk bewuste gezicht te laten zien", aldus de Jong. Hier hangt natuurlijk een aardig prijskaartje aan en juist daarvan is het college van bestuur geschrokken. Idealiter zou zij elk jaar ongeveer 80.000 euro moeten opbrengen voor VE90. "Het zijn mooie plannen", reageert rector Taede Sminia. "Maar omdat we ook al flink gaan investeren op de campus zelf moet het bedrag minstens gehalveerd worden. Ook willen we nog een beter inzicht in wie het pand gaat gebruiken en hoe vaak. Dit is een heel goed eerste aanzet van de studenten, maar als we het gebruik gaan verbeteren, moet de exploitatie wel op te hoesten zijn." Ook de voorzitter van de Vereniging, Derk Jan Slothouber, heeft zijn reserves. "Het is een heel interessant pand, maar zoals het er nu voor staat kan het natuurlijk niet meer." Juist de Vereniging zou voor de renovatie het diepst in de buidel moeten tasten, en het is nog niet duidelijk hoeveel geld daarmee gemoeid is. Volgende week vergaderen de Vereniging en het college met elkaar over de toekomst van het pand.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen