Ad Valvas 2002-2003 - pagina 157

AD VALVAS 3 1 OKTOBER 2 0 0 2

Historicus schrijft boek over de VU tijdens de Tweede Wereldoorlog

Geen duimbreed Ondanks oproepen van een paar VU-kopstukken om de Duitse bezetter te gehoorzamen, was de universiteit tijdens de Tweede Wereldoorlog een broeinest van illegale activiteiten. Helaas werd er ook tijd gevonden voor theologisch gemuggenzift, staat in een boek van historicus Gjalt Zondergeld. Peter Breedveld

Je leest wel eens over cnmmelen die vn)uit gaan omdat ze een slechte leugd zouden hebben gehad, of omdat de maatschappij zo hard is Typisch gevolg van de softe jaren zeventig, denken veel mensen dan T o c h blijken de nazi's m de Tweede Wereldoorlog ook gevoelig geweest te zijn voor dit soort pleidooien Jan Watennk, de eerste hoogleraar pedagogiek aan de vu, kreeg als getuige-deskundige voor de rechtbank tientallen verzetsstrijders vnj met dergelijke jammerverhalen "Ach, edelachtbare, de vader van deze jongen is ernstig ziek", zei Watennk bijvoorbeeld over een verdachte "Hij werd altijd gepest door zijn medestudenten en is uit het corps gegooid, hij wist met waar hij mee bezig was" De rechter was dikwijls vatbaar voor dergelijke argumenten, en vaak kwam een verdachte eraf met een lichte straf of ging hij zelfs vrijuit

Watennk was vermaard als opvoedkundige en psycholoog In 1927 zette hij het vu-laboratonum voor psychologie op en in 1934 begon hij met de uitgave van een 'vakblad voor moeders'. Moeder, waarvan het laatste nummer in 1961 verscheen Generaties ouders hebben hun kinderen sek suele voorlichting gegeven aan de hand van Watennks vele malen herdmkte boek Hoe vertellen we het de kinderen^ (1957) Over zijn rol in het verzet tegen de nazi's was tot voor kort echter veel minder bekend, behalve dat hij joodse kmderen het onderduiken m zijn pedologisch laboratonum Dat de verdiensten van de pedagoog nog een heleboel meer hebben behelst, is te lezen in het nieuwe boek van vu histoncus Gjalt Zondergeld, Geen duimbreed^' De Vnje Universiteit tijdens de Duitse bezetting D a a n n is een heel hoofdstuk aan Watennk gewijd "Watennk hield zich verre van het daadwerkelijke verzet, maar hij heeft zich de hele oorlog ingespannen om levens te redden", aldus Zondergeld

Smeekbeden

}

De pedagoog had merkwaardige contacten met hotemetoten van de Sicherheitsdienst (SD), die met alleen hemzelf, maar ook vele anderen tot voordeel strekten In 1943 werden bijvoorbeeld een aantal studenten opgepakt, Watennk liep zo het hoofdkwartier van de SD birmen " U kunt deze studenten met oppakken", protesteerde hij "Ze zijn mijn medewerkers, zo maakt u mij het werken onmogelijk " De studenten kwamen dezelfde dag nog vrij Zondergeld ontdekte in het archief van het Histonsch Documentatiecentrum van de vu meer dan vierhonderd bneven die mensen m de oorlog aan Watennk hadden geschreven Smeekbeden van ouders, vrouwen, vrienden en vnendinnen van opgepakte verzetsstrijders of hij hun zoon of geliefde alsjeblieft wilde helpen En dat de betrokkene echt niets verkeerds had gedaan, maar toevallig aanwezig was in het huis waar de Duitsers een inval hadden gedaan Ook vond Zondergeld brieven van de arrestanten zelf, die ze uit de trem naar Duitsland hadden gegooid, m de hoop dat iemand ze zou vinden en zou bezorgen aan de geadresseerde 'Nu sturen ze mij toch naar Duitsland, hoe heeft dat kunnen gebeuren'', schreven ze vertwijfeld Onge-

Gjalt Zondergeld: 'Je kunt rustig spreken van een aantal VU-helden uit de oorlog'

ruste ouders en vrouwen probeerden via Watennk te weten te komen wat er met hun zoon of geliefde was gebeurd "En terwijl je dat zit te lezen weet je dat die jongen al drie maanden eerder is gefusilleerd", vertelt Zondergeld "Hartverscheurend IS d a t "

Zondergeld heeft een schat aan nieuwe gegevens over de vu in oorlogstijd opgegraven Hij spitte in de archieven van vu-rectoren, directeuren, curatoren, de senaat (een soort uitgebreid college van decanen) en ook m de archieven van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, het NIOD Verrassende resultaten boekte hij door het oorlogsdagboek van een Utrechtse predikant, Bavinck (niet de beroemde theoloog), te bestuderen "Niet de meest voor de hand liggende bron als je op zoek bent naar informatie over de VU", aldus Zondergeld "Maar deze man bleek veel contact te hebben gehad met Waterink " Vijftien jaar geleden gaf de histoncus een werkcollege geschiedenis, waarbij hij zijn studenten oud-verzetsmensen het mterviewen Van die interviews heeft hij veel gebruikgemaakt, en het spijt hem dat hij indertijd met meer interviews heeft laten doen, omdat veel van die mensen mmiddels zijn overleden De kans om mensen te spreken die in de oorlog met de v u te maken hebben gehad, is nog met hele maal verkeken "Vonge week zag ik hier Diepenhorst nog lopen, die hier in de oorlog docent was", vertelt Zondergeld Zijn boek is met het definitieve werk over de v u in oorlogstijd "Daarvoor heb ik domweg met genoeg tijd gehad Er was zoveel matei laal en een heleboel archieven heb ik nog niet eens ingekeken", zegt de historicus

HIJ heeft voornamelijk geput uit de centrale archieven van de v u "Verspreid over de verschillende faculteiten zijn er nog veel meer " Zondergeld ziet zijn boek als een 'opmaat' voor verdere studie "Aan Waterink alleen zou je een heel proefschrift kunnen wijden en hetzelfde geldt voor 'de Groep Albrecht', een studentenverzetsgroep waar veel vu-studenten aan meededen "

' F o u t ' gedrag De universiteit heeft wat de oorlog betreft een minder goede reputatie dan de (eveneens gereformeerde) Theologische Universiteit in Kampen Terwijl veel kopstukken van het gereformeerde verzet afkomstig waren van Kampen - het bekendste voorbeeld is de theoloog Klaas Schilder die al in de jaren dertig fel fulmineerde tegen de NSB en de dreiging van het fascisme - had de vu twee theologen, Herman Huber Kuyper (zoon van VUstichter Abraham Kuyper) en Valennjn Hepp die opnepen tot gehoorzaamheid aan de Duitse bezetter Zondergeld "Kuyper en Hepp koesterden de merkwaardige gedachte dat het de Heer nou eenmaal had behaagd om een andere regering in Nederland te vestigen en dat de Nederlanders die regering, en met die m ballingschap dienden te gehoorzamen " Volgens Zondergeld hebben Kuyper en Hepp daarmee zeker het verzet ondermijnd en sommige gereformeerden een alibi verschaft voor 'fout' gedrag tijdens de oorlog Toch IS zijn oordeel over de twee geleerden mild "Beiden hadden zoons die voor de Duitsers aan het oostfront vochten Kuypers zoon is zelfs gesneuveld Ik denk dat vader-

Jan Waterink (rechts) samen met Klaas Schilder

liefde een rol gespeeld heeft bij de politieke keuzes van Kuyper en Hepp Ik praat het met goed, maar ik kan me er iets bij voorstellen Bij Hepp moet ik trouwens aantekenen dat hij vanaf het voorjaar van 1941 met langer proDuits was Als publicist werd hem door de nazi's verplicht om lid te worden van de NSB en dat heeft hij geweigerd " Uiteindelijk is de vu in de oorlog, samen met de universiteiten van Nijmegen, Leiden en Kampen, heel goed geweest, luidt Zondergelds oordeel "Je kunt rustig spreken van een aantal 'vu-helden' rector Victor Rutgers, die IS gestorven in een Duits concentratiekamp en zijn opvolger Ko Oranje, eveneens rector, die er in slaagde om met valse papieren Duitsland binnen te komen, om daar tewerkgestelde Nederlandse studenten aan te sporen te ontsnappen en naar Nederland terug te komen De scheikundige Jan Coops, die in zijn laboratonum documenten vervalste voor het verzet en studenten het onderduiken, werd opgepakt toen hij probeerde naar Frankrijk te vluchten met illegale filmrolletjes op zak In de aan de vu verbonden Valenuskliniek hield het ondergrondse anti-Duitse verzet regel matig bijeenkomsten " Minder verheffend dan de heldendaden van de vu'ers is de ruzie over een theologische kwestie, waarvoor de gereformeerden tijdens de oorlog blijkbaar tijd hadden De kwestie leidde in 1944 tot een scheunng birmen de gereformeerde kerk Zondergeld "Aan de vu stonden de conservatieve theologen Kuyper en Hepp en de progressieve filosofen Dirk Vollenhoven en Herman Dooyeweerd tegenover elkaar Het is verleidelijk om te zeggen dat de scheidslijn

tussen 'goeden' en 'fouten' m de oorlog dezelfde was als die tussen progressieven en conservatieven liep, maar dat is met waar Er zaten ook veel conservatieven in het verzet "

Ongenadig afgestraft Onbegrijpelijk noemt de histoncus het, dat mensen zich tijdens de grote wereldbrand met dergelijke haarklove rijen bezighielden "Misschien kun je het verklaren met het feit dat de gereformeerde zuil nog vnj nieuw was In het socialistische kamp werd namehjk ook zo fel gedebatteerd over prmcipiele kwesties De kleinste afwijking werd ongenadig afgestraft " Daarbij zijn gereformeerden nu eenmaal pnncipiele mensen, meent Zondergeld "Ze gaven elkaar geen duimbreed toe " Geen duimbreed' is de titel van een pamflet dat de Kamper theoloog Klaas Schilder m de jaren dertig had geschreven Het was een oproep om 'geen duimbreed' toe te geven aan het dreigende fascisme van de NSB en de nazi's In het conflict over de theologische kwestie speelde diezelfde gereformeerde onbuigzaamheid de nazi's echter volkomen in de kaan "Die hadden wel m de gaten dat de kwestie het gereformeerde verzet verlamde", aldus Zondergeld Door 'geen duimbreed' aan elkaar toe te geven, gaven de gereformeerde ruziemakers onbedoeld wel ruimte aan de Duitse bezetter Geen duimbreed^' De Vnje Umversiteit tijdens de Duitse bezetting (uitgeven) Memema) wordt donderdag 31 oktober uitgereikt ti)dens een studiemiddag van de Histonsclie Commissie van de vu De studiemiddag vindt plaats in Agorazaal 1, van 13 00 tot 18 00 uur Sprekers zi)n onder anderen Zondergeld zelf

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen