Ad Valvas 2002-2003 - pagina 319

ID VALVAS 3 0 JANUARI 2 0 0 3

PAGINA 7

Weetjes

Winnaars in de wetenschap (2) Ie horen bij de toppers in hun vakgebied, vier VU-wetenschappers die legin dit jaar de zogeheten Vici-subsidie Inregen. Die subsidie is de derde ase in het meerjarige subsidieprogramma 'Veni, vidi, vici' van NWO, in het lader waarvan eerder al jongere onderzoelters geld kregen. Deze week verellen de laatste twee Vici-geiukkigen wat ze met de subsidie gaan doen.

Tandenknarsen ACTA gaat onderzoek doen naar tandenknarsers. Knarsen wordt waarschijnlijk aangestuurd door de hersenen. Allerlei chemische stoffep in de hersenen regelen 's nachts de lichaamsfuncties. Een kleine verstoting in de balans van deze stoffen, veroorzaakt vermoedelijk het tandenknarsen tijdens de slaap. Knarsen is slecht voor het gebit; knarsers worden vaak wakker met hoofdpijn of pijn in h u n mond. Verder is het voor h u n partners ook erg storend. Het onderzoek van de tandheelkundefaculteit ACTA moet meer inzicht geven in het mechanisme van tandenknarsen en de effectiviteit van behandelmethoden. ACTA wil mensen onder meer behandelen met medicijnen, ontspanningsoefeningen en een bijtplaatje dat de tanden en kiezen beschermt. Knarsers kutmen zich melden bij de faculteit. (WV)

Netvlieskanker Reageerbuiskinderen lopen vijf tot zeven keer meer risico op netvlieskanker. Dat constateren de vu-oogartsen Saskia Imhof en Armette Moll in een publicatie in the Lancet van afgelopen week. Netvlieskanker is een zeldzame aandoening, die in Nederland jaarlijks bij ongeveer vijftien kinderen voorkomt. Het viel de beide oogartsen, die in deze ziekte gesprecialiseerd zijn, op dat ze in anderhalf jaar tijd vijf iVF-kinderen op hun spreekuur kregen. Samen met vu-hoogleraar epidemiologie Floor van Leeuwen stelden de oogartsen het verhoogde risico statistisch vast, maar wat de oorzaak is, moet nog worden onderzocht. In elk geval kan de ontdekking van Imhof en Moll ertoe leiden dat netvlieskanker eerder kan worden opgespoord bij reageerbuiskinderen, waardoor de kans groter wordt dat zij niet hun volledige oog kwijt raken. (WV)

Ander klimaat

Een stukje van de evolutie nadoen

Zelforganisatie op de helling

'Waarom ontwikkelen sommige cellen in een plant zich tot bloemblaadjes en mdere tot de stamper van een bloem?", vraagt bioloog Ronald Koes (44) zich 'f Al lang voordat er aan de bovenkant van een plant een bloemetje komt, veten de cellen op die plek wat ze moeten worden. Of ze één bloem moeten 'ormen, zoals bij de tulp, of een heel scherm van bloemetjes, zoals bij het vinlerhoedskruid. Koes wil de genetische eigenschappen onderzoeken die ervoor verantwoordelijk 2i)n dat planten gaan bloeien op de manier waarop ze dat doen. Zijn onderzoek, aarvoor hij met de Nwo-subsidie van 1,25 miljoen euro twee aio's, een postdoc en een anahst kan aanstellen, richt zich vooral op de bloei van de petunia, omdat de vu-biologen van deze plan veel weten. Planten hebben aan de top eenvormige cellen, die kunnen uitgroeien tot alle »orten cellen. De deling van die cellen maakt dat planten groeien en bloeien", egt Koes uit. "Je ziet een poosje voor de bloei ineens dat sommige van die jelijkvormige cellen zich verschillend gaan gedragen. Ze zien er van buiten nog net anders uit, maar bereiden zich alvast voor op de verschillende functies die •e gaan krijgen. Vanaf dat moment differentiëren die cellen zich steeds verder •n nemen alle een verschillende taak voor hun rekening." Je bioloog wil onderzoeken welke genen verantwoordelijk zijn voor de vorming 'an bloemen en de vertakkingspatronen van de bloeiwijzen. Bijvoorbeeld door 'epaalde genen, waarvan hij vermoedt dat ze iets bijdragen aan de bloeiwijze, te 'eranderen of te vernielen. "Stel, je hebt een aantal genen waarvan je denkt dat ^e veroorzaken dat een plant een heel scherm aan bloemetjes maakt. Als je die ^ou kunnen vernielen, krijg je bijvoorbeeld een exemplaar van diezelfde plant 'pet maar één bloem." Een dergelijk gen kun je ook overplaatsen naar een plant normaal enkele bloemen maakt, bijvoorbeeld een tulp of een papaver, om te J'en of deze planten in dat geval een scherm van bloemen gaan maken. •^'genlijk ben je bezig een stukje van de evolutie na te doen, want in de evolu''^ zijn soonen ook veranderd door veranderingen in de genen. Als die verande"ngen goed uitpakten, hadden de gemuteerde exemplaren meer overlevingskan^% anders minder. Met planten als de petunia kun je dit soort evolutionaire Processen gemakkelijk onderzoeken, omdat het niet zo lang duurt om een volgende generatie te kweken."

Aardbevingen, lawines, de evolutie en bosbranden zijn allemaal natuurverschijnselen die kunnen worden gezien als zelforganiserende kritische systemen. Het grootste deel van de tijd verandert er weinig, totdat er ineens een explosie aan veranderingen optreedt. Een grote aardbeving of lawine, een keten aan uitstervende diersoorten en duizenden vierkante kilometers brandend bos. Waarna het weer een hele poos rustig kan zijn. Al dit soort op het oog zeer uiteenlopende verschijnselen kunnen met dezelfde soort wiskunde worden beschreven. Hoogleraar wiskunde Ronald Meester (39) gaat de houdbaarheid van deze zelforganisatietheorie onderzoeken. Met zijn Vicisubsidie van 1 miljoen euro kan hij vier aio's en een paar postdocs aanstellen. De klassieke wiskunde kan niet uit de voeten met problemen als lawines en bosbranden. "Klassieke modellen gaan ervan uit dat er een heel precies gedefinieerde kritieke waarde is, waarbij het systeem ineens verandert. Dit blijkt op te gaan voor natuurkundige verschijnselen zoals magnetisme. Bij de zelforganiserende systemen zoals hierboven beschreven, ontstaat het omslagpunt echter vanzelf, niet bij een tevoren vast te stellen kritieke waarde." De zogeheten self organized criticality was een hype in de natuurkunde een jaar of tien geleden. De theorie van de Deense natuurkundige Per Bak leek aanvankelijk een verklaring voor al dit soort fenomenen: ijsbloemen, zandbergen, wolken. Inmiddels blijkt de theorie minder universeel inzetbaar dan Bak zelf dacht. Meester onderzoekt onder meer de bruikbaarheid van het zelforganiserende systeem in een wiskundig model van bosbranden en van de evolutietheorie. In zijn model van de evolutie hebben alle diersoorten een getal voor hxm fitness (hun mate van aangepastheid aan de omgeving) meegekregen. De soorten met de laagste fitness sterven het eerst uit en slepen soms hele voedselpiramides mee van dieren die van hen afhankelijk zijn. Het model van de bosbranden dat Meester maakte, kwam niet goed overeen met de werkehjkheid. Het voldoet alleen aan de randen van bosgebieden. "Een verklaring zou kunnen zijn dat bosbranden ook meestal aan de randen ontstaan, door menselijke aanwezigheid daar. Maar daarmee kun je dan meteen vraagtekens zetten bij het begrip zelforganiserend. Een achtergelaten sigarenpeuk is namelijk eigenlijk een externe invloed. En dat is bij meer veranderingen in dit soort systemen zo. Misschien moet het hele begrip zelforganiserend binnenkort wel op de helling."

Het centrale deel van de Verenigde Staten is de laatste twintig jaar koeler geworden, terwijl bepaalde delen van Spanje droger zijn geworden. Vu-promovendus Richard de Jeu maakte met satellietgegevens tussen 1978 en 1987 een beschrijving van wereldwijde veranderingen in bodemvocht, vegetatie en bodemtemperatuur in die periode. Interessant is dat het het tijdperk betreft waarin het broeikaseffect zich heeft versterkt. Over de oplopende temperatuur in deze periode bestonden al langer gegevens, maar De Jeu koppelt deze aan het gebruik van de landbouwgrond. Daardoor is het effect van klimaatveranderingen op de landbouw te zien. Het model van D e Jeu kan in de toekomst misschien veranderingen in de landbouw voorspellen op grond van veranderingen in het klimaat. (WV)

Schilders Ons beeld van zeventiende-eeuwse schilders is verkeerd, volgens promovenda kunstgeschiedenis Heidi de Mare. Door allerlei tentoonstellingen van genreschilderijen uit de zeventiende eeuw is bij veel mensen het beeld ontstaan dat schilders uit die tijd voornamelijk een moraUstische boodschap hadden met htin schilderijen, bijvoorbeeld over huiselijke deugd of de propere huisvrouw. Volgens De Mare dienen veel schilderijen echter om de natuurfilosofische kennis van de schilder te etaleren. Vooral het denken van Aristoteles speelde een belangrijke rol in de schilderijen. Veel genreschilderijen zijn een uiting van het op Aristoteles geïnspireerde onderzoek naar goede en kwade eigenschappen. Het Aristotelische onderzoek van levende en dode dingen was een fundament voor zowel de schilderkunst in de zeventiende eeuw als voor de vroegmoderne wetenschap. (WV)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen