Ad Valvas 2003-2004 - pagina 43

AD VALVAS 11 SEPTEMBER 2003

PAGINA 7

Weetjes

De wetenschap achter nét echte koffie

Netvlies Behalve suikerziektepatiënten blijken ook mensen met een hoge bloeddruk en zogenaamde 'appelmensen' meer risico te lopen op netvliesafwijkingen (retinopathie). Mogelijk vormt een hoog cholesterolgehalte eveneens een risicofactor. Dat ontdekte VU-arts Rik van Leiden tijdens zijn onderzoek naar de relatie tussen retinopathie en het risico op hart- en vaatziekten. Appelmensen zijn mensen met een 'hoge middel-heupomtrekratio' mensen met vetophoping in de buik dus. Retinopathie komt vaak voor bij diabetici en kan leiden tot blindheid. D e helft van alle Nederlandse diabetici weet niet eens dat hij suikerziekte heeft en loopt dus meer gevaar. Een regelmatige screening van de hele bevolking kan dit risico aanzienlijk verkleinen. (PB)

Bodemschatten

Exacte wetenschappers hebben dikwijls moeite vrienden en familie uit te leggen wat ze precies doen. VU-chemïcus Jens Dallüge heeft het makkelijker. In zijn werk gaat het om milieuvriendelijke benzine en niet van echt te onderscheiden koffie-aroma. Peter Breedveld Je hebt ijs dat naar zongerijpte aardbeien smaakt zonder dat er een druppel aardbei aan te pas komt. En magnetronmaaltijden die ruiken en smaken alsof de ingrediënten vanmorgen nog in grootmoeders moestuin zijn geplukt. Maar het is allemaal nep, nagebootst in een laboratonum. Daar bekijken onderzoekers uit welke stoffen aardbei-extract bestaat, of koffiearoma, om dat zo precies mogelijk na te kunnen maken. Een multinational als Unilever, producent van onder andere kant-en-klaarmaaltijden, steekt veel geld en energie in dergelijk onderzoek. Voor de man in de straat zijn kunstmatige smaakstoffen daarom tegenwoordig nauwelijks meer van echt te onderscheiden. Ook een organisatie als de Keuringsdienst van Waren is zeer gebaat bij een zo precies mogelijke analyse van bijvoorbeeld groenten en fruit, om beter te kunnen vaststellen of ze verontreinigd zijn. En de petrochemische industrie maakt gebruik van nauwkeu-

rige stofanalyses bij de ontwikkeling van bijvoorbeeld milieuvriendelijker benzine.

Het kan echter altijd beter. De analyse van stoffen kan nóg preciezer. Koffiearoma bijvoorbeeld blijkt uit meer dan achthonderd verschillende verbindingen te bestaan. Met die wetenschap wordt weer duidelijk hoe surrogaatkoffie nog altijd mijlenver afstaat van het ongineel, en dat het allemaal nog veel echter kan. VU-chemicus Jens Dallüge combineerde voor zijn promotieonderzoek twee methoden om stoffen te analyseren, de tweedimensionale chromatografie en de massaspectrometne, voor een nóg beter resultaat, zoals dat heet. Chromatografie is een methode die ongeveer honderd jaar geleden werd uitgevonden. Dallüge heeft vooral gebruik gemaakt van de zogenaamde .^ai-chromatografie. Daarbij wordt een minieme hoeveelheid van een bepaald mengsel door een lange dunne buis gevoerd en langzaam verwarmd. De verschillende componenten van het mengsel hebben elk h u n eigen specifieke kookpunt en scheiden zich af zodra dat kookpunt is bereikt. Zo worden de stoffen geïdentificeerd. Bij tweedimensionele chromatografie

spelen behalve de kookpunten van de verschillende deelstoffen ook andere eigenschappen een rol, zoals de ruimtelijke vorm van een molecuul of de 'aromaticiteit'. Maar er is altijd ruimte voor twijfel en om nóg zekerder te zijn onderwierp Dallüge de vrijgekomen stoffen aan de massaspectrometer. Die beschiet een molecuul met elektronen waarna het molecuul uiteenvalt in brokstukken, ionen. Er wordt dan een 'vingerafdruk' van de stof gemaakt die in de computer wordt vergeleken met de tienduizenden vingerafdrukken van chemische stoffen in een database. Et voila, het laatste restje twijfel over de identiteit van een stof is weggenomen.

Dallüge is niet de enige die multidimensionele chromatografie combineerde met massaspectrometne. Aan de Technische Universiteit in Eindhoven waren onderzoekers met een soortgelijk project bezig. Er ontstond een soort wedloop die de T U uiteindelijk won. "Maar daar hebben ze maar enkele metingen gedaan", sputtert Dallüge tegen. "Wij zijn veel grondiger te werk gegaan en ons onderzoek is meer gedegen." N u de combinatie van chromatografie en massaspectrometne op zowel de VU als de T U Eindhoven succesvol is

gebleken, is de volgende stap het schrijven van de juiste software om de resultaten van de analyses behoorlijk te kunnen verwerken. Ter illustratie: Dallüge had 'voor de grap' sigarettenrook geanalyseerd, honderduizend verbindingen, wat vijfhonderd megabyte aan data opleverde - een cd-rom vol. D e grafische weergave van zo'n analyse ziet eruit als een buitenaards berglandschap vol smalle bergpieken. Elke bergpiek stelt een chemische component voor.

Dallüge, die sinds twee jaar bij Akzo Nobel hoofd is van een lab dat katalysatoren ontwikkelt voor de productie van diesel en benzine, promoveerde afgelopen dinsdag aan de VU. Een proefschrift over een onderzoek als het zijne is niet het meest toegankelijke leesvoer voor buitenstaanders. En dan houdt Dallüge zich nog bezig met het soort onderzoek waarvan de toepasbaarheid vrij goed is uit te leggen aan de buitenwacht. "Naarmate je je meer specialiseert, wordt dat steeds moeilijker", aldus Dallüge, "omdat je min of meer blind wordt voor wat zich buiten jouw eigen vakgebied afspeelt. We weten aan de faculteit der Exacte Wetenschappen van elkaar vaak niet eens waarmee we bezig zijn."

Studeren levert maatschappij geld op Een s t u d i e is n i e t alleen g o e d v o o r jezelf. D e h e l e m a a t s c h a p p i j profiteert e r v a n . Als d e b e r o e p s b e v o l king g e m i d d e l d e e n jaar l a n g e r onderwijs g e n i e t , levert d a t jaarlijks een b e s p a r i n g o p v a n r u i m e e n miljard e u r o . Sterker nog: de totale waarde van de welvaartseffecten zou zelfs zo'n vijftig miljard euro per jaar bedragen - zo'n üen procent van het bnp in Nederland. Dit blijkt uit het onderzoeksrapport Investeren en terugverdienen van het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt (SBO). De economen Wim Groot

(UM) en Henriette Maassen van den Brink (UvA) berekenden niet alleen de werkelijke geldbesparingen, maar kenden ook een financiële waarde toe aan de effecten op het geluks- en tevredenheidsgevoel van mensen. Hoger opgeleiden zijn over het algemeen gezonder dan lager opgeleiden, waardoor ze minder vaak een beroep doen op de gezondheidszorg. Als het aantal jaren onderwijs van de bevolking met één jaar toeneemt, bedraagt de gezondheidswinst - afhankelijk van de waarde van een statistisch levensjaar - 3,6 tot 8,3 miljard euro voor mannen en 1,8 tot 4,1 miljard euro voor vrouwen.

Ook zijn hoger opgeleiden minder crimineel. Weliswaar zitten ze relatief vaak dronken achter het stuur en plegen ze zelfs tweemaal zo veel fraude, dat is altijd nog aanzienlijk minder duur dan de zwaardere delicten, het vandalisme, de diefstal en mishandeling waaraan lager opgeleiden zich schuldig maken. Besparing: 623 miljoen per jaar op uitgaven aan criminahteit. Daar staat slechts 45 miljoen aan extra belastingfraude tegenover. Hoger opgeleiden zijn mmder vaak arbeidsongeschikt of werkloos. Ontvangers van een bijstandsuitkering zijn relatief vaak lager opgeleid. Eén jaar extra onderwijs zou leiden tot een

besparing op de socialezekerheidsuitgaven van 492 miljoen euro per jaar. T o t slot hebben hoger opgeleiden meer vertrouwen in htm medemens, zijn ze vaker actief in verenigingen en organisaties, nemen ze vaker deel aan het democratisch proces en zijn ze meer betrokken bij de samenleving. Bovendien zijn hoger opgeleiden tevredener met het leven dan lager opgeleiden. De onderzoekers berekenden dat deze directe en indirecte welvaartseffecten van een jaar onderwijs neerkomen op 3432 euro per jaar per mdividu. Voor de gehele bevolking betekent dat een welvaartswinst van 41,2 miljard euro per jaar. (OvB/HOP)

Hoe houd ik de archeologische bodemschatten in mijn achtertuintje goed? Niet alle archeologische overblijfselen in de grond worden er door archeologen ook meteen uitgehaald. O m kosten te sparen wordt vaak besloten om archeologische schatten nog een paar decennia in de grond te laten zitten. D e voorwaarden waaraan de bodem moet voldoen om de overblijfselen intact te houden, stonden echter tot voor kort nergens overzichtelijk op een rijtje. Dat probleem is nu verholpen met het boek Handleiding fysiek behoud archeologisch erfgoed, dat deze week verscheen. Keurig ingedeeld in verschillende materialen als glas, aardewerk, metaal en organisch materiaal staat in dit boek een overzicht van de methoden om bodemcondities als vochtigheid en zuurtegraad in stand te houden. Het handboek is geschreven door Henk Kars, hoofd van het nieuwe VUinstituut voor geo-bioarcheologie en Sander Smit van de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek. (PB)

Oud en depressief Een kwart van de bewoners van Nederlandse verpleeghuizen lijdt aan depressiviteit. Dat blijkt uit onderzoek van Lineke Jongenelis van het aan de VU gelieerde Emgoinstituut, dat zich bezighoudt met extramurale zorg. Jongenelis onderzocht 350 bewoners van veertien verpleeghuizen. Het gaat om bewoners met een lichamelijke aandoening, niet om demente ouderen. Wat precies de oorzaak van de depressie is, moet nog worden onderzocht. Duidelijk is wel dat gebrek aan privacy en zelfbeschikking een rol spelen. Jongenelis' onderzoek maakt deel uit van haar promotieonderzoek, dat ze eind volgend jaar hoopt af te ronden. Een artikel hierover is nog 'under review' en wordt waarschijnlijk binnenkort gepubhceerd, aldus Anne Margriet Pot, hoofd van een onderzoeksproject naar verpleeghuisgeneeskunde aan het VUmc. (PB)

Literair duel D e beroemde Canterbury Tales hadden eigenlijk 120 verhalen moeten omvatten. Het werden er uiteindelijk zestig en volgens VU-onderzoeker Benjamin Lindeboom komt dat doordat Geoffiey Chaucer (13431400) tijdens het schnjven van de Taks door zijn grote rivaal John Gower werd uitgedaagd tot een literair duel. Chaucer moest een werk schrijven naar het model van Gowers eigen Confessie Amantis en paste daarop zijn boek aan. Chancers pelgrims vertellen daarom maar één verhaal in plaats van twee, zoals aanvankelijk de bedoeling was. Lindeboom baseert zijn theorie op het feit dat de opbouw van de Tales vergelijkbaar is met die van de Confessw en dat de auteurs van beide werken een aantal - soms stekelige - passages aan elkaar wijdden. (PB)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen