Ad Valvas 2003-2004 - pagina 395

VALVAS 25 MAART 2004

PAGINA 7

Weetjes

Hoogleraar in de afkoelkunde "'Wfpi

Tweelingen Dat er steeds vaker meerlingen worden geboren komt - in tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen - niet in de eerste plaats door kunstmatige inseminatie (ivf), zegt VU-gynaecoloog Nils Lambalk. De kans op meerlingen is bij ivf wel groter, doordat er meerdere bevruchte eitjes in de baarmoeder worden geplaatst. Toch is het stijgende aantal meerlingen (sinds 1976 is het aantal tweelingen per duizend geboorten gestegen van ongeveer tien naar twintig) vooral het gevolg van natuurlijke bevruchtmg. Lambalk ontdekte dit na een analyse van cijfers van de Landelijke Verloskunde Registratie tweede lijn (LVR-2). Meer dan de helft (56 procent) van de stijging van het aantal twee-eiige tweelingen die tussen 1995 en 2002 werden geboren, bleek te zijn veroorzaakt door natuurlijke conceptie. De toename is vooral toe te schrijven aan het feit dat vrouwen steeds later zwanger worden. (PB)

Meningitis Wanneer bepaalde eiwitten die belangrijk zijn voor de afweerreactie tegen hersenvliesontsteking worden uitgeschakeld, neemt de kans op sterfte af. Geneeskundige Petra Zwijnenburg ontdekte dat in een proefdierstudie. Hersenvliesontsteking is een relatief zeldzame maar ernstige infectie die ontstaat wanneer bacteriën de hersenen biimendringen. Onze natuurlijke afweerreactie tegen hersenvliesontsteking bestrijdt de bacteriën die de ziekte veroorzaken, maar richt ook schade aan in de hersenen. Met Zwijnenburgs ontdekking komt een nieuwe behandelmethode voor hersenvliesontsteking dichterbij. (PB) Chnstiaan Krouwels

Hein Daanen tussen de poppen met testkleding in het laboratorium van TNO

Eerst afkoelen, dan sporten. Een rare volgorde? Volgens bewegingswetenschapper Hein Daanen niet. Nederlands eerste hoog-leraar thermofysiologie over de warmteproblemen van fietsers, eskimo's en brandwondpatiënten. Weimoed Visser

Hein D a a n e n (45) werd onlangs de eerste hoogleraar thermofysiologie in Nederland. Hij bestudeert de w a r m t e h u i s h o u d i n g van mensen. D e thermofysiologie houdt z i c h bezig m e t vragen als: Wat is het effect van sport op de lichaamstemperatuur? H o e kun je kleding aanpassen aan e x t r e m e klimaten? Hoe betrouwbaar zijn koortsthermometers? De bewegingswetenschapper D a a n e n doet bij TNO al jaren onderzoek naar het effect van kleding op de l i c h a a m s t e m p e r a t u u r en naar de ontwikkeling van kleding waaraan speciale warmte-eisen worden gesteld, bijvoorbeeld voor piloten, wegwerkers en astronauten. Daanen is bijzonder hoogleraar aan de faculteit Bewegingswetenschappen van de VTJ, waar hij al jaren doceert. Hij heeft hier e c h ter maar een kleine aanstelling. D e rest van de week blijft hij werken bij T N O in Soesterberg. Daar geeft hij ook practica aan V U - s t u denten, omdat er uitgebreide testlaboratoria zijn waar de menselijke l i c h a a m s t e m p e r a tuur kan worden getest onder alle soorten weersomstandigheden. In de klimaatkamers kunnen wind, regen, z o n en extreme t e m p e raturen nagebootst w o r d e n .

Eskimo's: ook koukleumen

Brandwondpatiënten w a r m houden

Een mens kan zich lichamelijk beter aanpassen aan hitte dan aan de kou. Een teveel aan warmte kunnen we kwijtraken door te zweten, maar in de kou is een mens hulpeloos zonder kleding. Daanen: "Kippenvel IS een rudimentaire reactie om warmteverlies te beperken, maar het effect is te verwaarlozen." Dat eskimo's overleven in extreem koude temperaturen, heeft bijna uitsluitend met aangepast gedrag te maken. Daanen: "Ze verschillen fysiologisch gezien nauwelijks van bosnegers. Ze zijn lichamelijk amper beter toegerust op de kou." Toch is ook de aanpassing van het menselijk lichaam aan warmte maar zeer betrekkelijk. Gedrag en kleding zijn veel belangrijker voor het regelen van onze lichaamstemperatuur dan lichamelijke aanpassing. D e ideale temperatuur voor de mens is overigens 16,5 graden Celsius. Bij deze temperatuur is het sterftecijfer in Nederland het laagst. Bij elke graad die het kouder wordt, sterven er per dag gemiddeld drie mensen meer. Bij elke graad temperatuursstijging neemt het aantal overledenen zelfs nog iets sterker toe.

Thermofysiologische kennis wordt steeds belangnjker in de geneeskunde. Daanen noemt het voorbeeld van brandwondenpatiënten. "Die koelen heel snel af doordat grote stukken van hun huid weg zijn. Maar je kunt ze ook weer niet in een te warme kamer leggen." Een andere toepassingsgebied is de kankertherapie: er worden nieuwe therapieën ontwikkeld waar met behulp van thermische straling tumoren vernietigd worden. Daanen: "De vraag is dan hoe je die warmte afvoert zonder dat het omliggende weefsel beschadigd raakt."

Watergekoelde kleren Temperatuur is in de geschiedenis maar al te vaak beslissend geweest voor het verloop van oorlogen. Hitler en Napoleon strandden beiden in Rusland vanwege de kou. Het leger is dan ook een van de grootste opdrachtgevers voor thermofysiologisch onderzoek. Want als je een gevechtstenue kunt maken waarin soldaten mmder last hebben van hitte of kou, levert dat winst in de strijd op. Sommige van de Amerikaanse soldaten in de Golfregio dragen warmteregulerende kleding. Daarin zit een mechanisme om het lichaam te verwarmen of te koelen. Meestal gaat dat met buisjes lucht of water, die in de kleding vastgenaaid zijn. De Nederlandse soldaten in Irak hebben niet zulke kleding. Het probleem ermee is namelijk dat je een energiebron in de directe omgeving moet hebben waarop de koeling of verwarming van je kledmg is aangesloten. Daanen: "Dat kan bijvoorbeeld heel goed bij helikopterpiloten, die zitten stil m een machine waarop je een luchtkoelsysteem kunt aansluiten. Bij soldaten in het veld is dat veel moeilijker." T N O ontwikkelde watergekoelde kleding voor helikopterpiloten, omdat het in de cockpit extreem warm kan worden. Ook mijnwerkers, astronauten, brandweerlieden en wegwerkers werken soms onder extreme temperaturen, waar warmteregulerende kleding zeer welkom is. Voor wegwerkers, die vaak boven dampend hete teer werken, ontwikkelden thermofysiologen een hes met buisjes die koude lucht op het lichaam blazen. De hesjes kunnen met een slangetje worden aangesloten op een persluchtmachine.

Voorgekoeld sporten Wielrenners en middellangeafstandslopers hebben last van hun eigen overtollige lichaamswarmte tijdens het sporten. Ze presteren er minder door. Warmteregulerende kleding is bij hen vooralsnog geen optie, omdat deze ofwel te zwaar is of aan een zware energiebron vast zit. Daarom experimenteren bewegingswetenschappen en T N O met het zogeheten pre-coolen. Dit houdt in dat sporters h u n lichaam koelen voordat ze van start gaan, bijvoorbeeld door een watergekoeld pak aan te trekken. Ze creëren op die manier een thermische buffer in het lichaam zelf en raken daardoor minder snel oververhit. Bij Bewegingswetenschappen lieten ze tevoren gekoelde testpersonen op een hometrainer fietsen. H u n prestaties bleken bij een insparming tot veertig minuten aanzienlijk te verbeteren. Maar voor korteof langeduursporten gaat dat niet op. Daanen: "Bij sporten waar je heel snel een kortstondige prestatie moet neerzetten, moet je niet gaan pre-coolen, dat gaat ten koste van de prestatie. En ook bij echte duursporten, zoals marathon lopen, heeft het nauwelijks effect, omdat de warmtebuffercapaciteit van het lichaam dan te verwaarlozen is." Het onderzoek naar pre-coolen staat nog in de kinderschoenen, Daanen wil de komende jaren onderzoek gaan doen naar het effect ervan op de prestaties van topsporters.

Eten zonder a a n k o m e n Eten waarvan je niet dik wordt is een droom van veel mensen en dus ook van de voedingsindustrie. Daanen: "Idealiter zou je voedingsmiddelen willen ontwikkelen die in het lichaam worden omgezet in warmte en niet in vetreserves. T N O doet momenteel in opdracht van een voedselfabrikant onderzoek naar de mogelijkheden hiervan." Daanen mag nog niets zeggen over de onderzoeksuitkomsten.

Godsbeeld Mensen met depressieve klachten hebben een minder duidelijk omschreven godsbeeld dan nietdepressieve mensen. Die laatsten hebben een positiever godsbeeld. Dat is een van de hypothesen die psychiater Arjan Braam hoopt te kunnen staven in zijn onderzoek naar de relatie tussen religie en depressie. Dat gelovigen minder last hebben van depressies dan ongelovigen (behalve ouderen met een zeer streng kerkelijke achtergrond - die hebben juist meer psychische klachten), concludeerde Braam al in 1999. Onlangs kreeg hij subsidie voor een vervolgonderzoek. Bron: Tracer (PB)

Carambole Het onüeden van een molecuul carbonylsulfide met behulp van licht is net een spelletje biljart. Dat wil tenminste Maurice Janssen van het Laser Centrum Vrije Universiteit Amsterdam ons doen geloven. Het is alsof een denkbeeldige biljarter aanlegt en vervolgens met zijn keu (een laserstraal) één van drie vlak bij elkaar gelegen l>allen (het molecuul) een stoot geeft. N u hebben gasvormige moleculen de onhebbelijkheid beweeglijk te zijn. Dat los je op door ze in een denkbeeldige 'bankschroef te zetten: het molecuul wordt in een moleculaire bundel geleid langs een ring van metalen staven waarover een spanningsverschil is aangebracht, de zogenaamde 'hexapool'. Op deze manier is het Janssen, als lid van een team van Nederlandse en Griekse fysisch-chemici, gelukt de ontiedmg van een molecuul carbonylsulfide nauwkeun g in kaart te brengen. Behalve aan een beter begrip van moleculairdynamische mechanismen draagt het onderzoek van Janssen en zijn collega's ook bij aan een beter begrip van atmosferische chemie. (PB)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen