Ad Valvas 2003-2004 - pagina 219

(ID VALVAS 11 DECEMBER 2003

PAGINA 7

Weetjes

Holland door joodse ogen

Files Rekeningrijden lost de files wel degelijk op. Mits op de juiste manier toegepast, dus met verschil­ lende tarieven voor verschillende tijdstippen en hetzelfde prijsbeleid voor alle wegstroken. Dat stelde hoogleraar ruimtelijke economie Erik Verhoef afgelopen dinsdag in zijn inaugurele oratie. Als prijs­ en investeringsbeleid goed op elkaar worden afgestemd, wordt het wegennetwerk volgens Verhoef zo goed als zelfvoorzienend. De wegen­ belasting kan worden afgeschaft en alleen de gebruiker betaalt dan nog voor aanleg en onderhoud van wegen. (PB)

Politiestaat Het is kiezen of delen: óf Nederland wordt een politiestaat, óf de crimi­ naliteit vermindert de komende jaren niet. Dat zegt hoogleraar rechtspsychologie Peter van Koppen in zijn inaugurele rede op donder­ dag 11 december. Volgens Van Koppen stelt de politiek eisen waar­ aan het strafrecht niet kan voldoen. Meer blauw op straat helpt bijvoor­ beeld alleen wanneer de pohtiesterk­ te meer dan verdubbeld wordt. D e huidige plannen van het kabinet voor het vergroten van de politie­ sterkte zijn volgens Van Koppen een druppel op een gloeiende plaat. Van Koppen verwacht ook weinig goeds van het systeem van plea bargaining, waarbij de officier van justitie het op een akkoordje gooit met de advo­ caat van een verdachte wanneer die laatste een bekentenis aflegt. "Eén van de bijefiecten van plea bargai­ ning is dat de politie nog meer dan nu gericht zal zijn op het verkrijgen van een bekentenis van de verdach­ te. Welke gevolgen dat kan hebben, laten de Puttense moordzaak en de Schiedammer parkmoord zien, waarin de verdachten valse bekente­ nissen aflegden", aldus Van Kop­ pen. (PB)

Pillentrouw Het Hoogduitse synagogencomplex (tegenwoordig het Joods Historisch Museum) aan het J.D. Meijerplein in Amsterdam. Op de voorgrond een inmiddels gedempt stuk van de Plantage Muidergracht. Prent uit 1765 van Jan de Beijer.

Caféruzies, opstootjes, de joodse reactie op het landelijke nieuws: ze legden het allemaal vast voor het nageslacht. Helaas in het Jiddisj, een taal die al snel daarna in onbruik raakte. Maar met haar vertaalwerk maakt promovenda Ariane Zwiers het werk van drie achttiende­eeuwse joodse chroniqueurs weer toegankelijk. Peter Breedveld De jood Zelig Boaz had op de vis­ markt een snoek gekocht, een exem­ plaar van maar liefst 27 pond. Hij gaf de vis aan een jongen om bij hem thuis te laten bezorgen. Onderweg rustte de jongen even uit voor een herberg. Daar smeerde een Oostindie­ vaarder de snoek in met varkensreu­ zel, wetende dat dat het beest voor loden oneetbaar maakte. Zeer in zijn nopjes met zichzelf ging de bullebak de herberg binnen, waar Zelig hem enige tijd later trof. "Wat ik nou toch weer heb gezien", begon Zelig en hij beschreef het voorval alsof hl) er zelf bij was geweest en zich er vrolijk over had gemaakt. De Oostin­ dievaarder voelde zich aangemoedigd om in geuren en kleuren te vertellen wat hl) had gedaan. Zelig deed daarop aangifte bi) de schout. Die gelastte de Oostmdièvaarder de vis te vergoeden. Bovenstaand voorval wordt beschreven ffl Een nieuwe kroniek van de Amster­ damse joodse geldwisselaar Abraham Uaim Braatbard (1699­1784). De "oniek is geschreven in het Jiddisj, de IT' ^^^ '^^ joodse immigranten uit "udden­Europa spraken, en beschrijft een sene gebeurtenissen die plaatsvon­ den tegen de achtergrond van de grote verhalen van Braatbards tijd. '^0 maakt Braatbard zijn lezers deelge­ noot van de joodse reacties op de D<:noeming van prins Willem IV tot stadhouder van Holland in 1747 en j ^^^^ogenaamde Pachtersoproer van k ^^^­ ^^^ og voor <^^'3il S'^hn)ft hij over klein en groot mense­

lijk leed en gunt hij ons een blik op de geschiedenis die we via de gevestigde historici zelden krijgen.

Bonus T o t voor kort was Braatbards kroniek alleen leesbaar voor wie Jiddisj begreep én het Hebreeuwse schrift kon lezen. Maar sinds vorige maand zijn delen eruit ook toegankelijk voor mensen die beide niet kunnen. Voor haar proef­ schrift over het achttiende­eeuwse Nederlandse Jiddisj vertaalde Ariane Zwiers namelijk een deel ervan in het Nederlands. Datzelfde geldt voor de kroniek die de joodse kuiper Zalman Prints ("de eerste proletarische schrij­ ver in het Jiddisj") tussen 1784­1788 schreef, én voor de kroniek van de intellectueel Bendit Wmg over de ge­ beurtenissen tussen 1795 tot 1812. Doel van Zwiers' onderzoek was uit te vinden in hoeverre het Jiddisj dat in de achttiende eeuw in Nederland werd gesproken, was vernederlandst. Zwiers ging dus op zoek naar Neder­ landse woorden en uitdrukkingen in de Jiddisje teksten. Dat haar proef­ schrift. Kroniek van het Jiddisj, hier­ door behalve een taalkundige ook een historisch­wetenschappelijke waarde heeft gekregen, noemt ze een 'bonus'. Het screenen van de teksten op N e ­ derlandse woorden was een behoorlij­ ke klus. " T e n eerste omdat het H e ­ breeuwse schrift geen klinkers kent", legt Zwiers uit. "Zodat het vaak moei­ lijk is uit te maken welk woord precies wordt bedoeld, laat staan of het om een Nederlands woord gaat."

Daarnaast blijken woorden die er Nederlands uitzien, bij nader inzien vaak Duits te zijn. O m daarover uit­ sluitsel te krijgen moest Zwiers er dus ook nog andere Jiddisje teksten uit dezelfde periode bij pakken. "Het werk was met een woordenboek van het achttiende­eeuwse Nederlandse Jiddisj een stuk eenvoudiger geweest, maar dat bestaat helaas nog niet." Het Jiddisj raakte tegen het eind van de achttiende eeuw steeds meer in verval, vertelt Zwiers. "Uiteindelijk is het helemaal opgelost m het Neder­ lands. Enkele brokstukken herinneren daar nog aan." Zwiers ging op zoek naar die brokstuk­ ken, Nederlandse woorden van Jiddisje herkomst. N u is het algemeen bekend dat woorden als 'mazzel' en 'sjlemiel' van oorsprong Jiddisj zijn, maar dat ook een woord als 'stiekem' uit het Jid­ disj komt, weten veel minder mensen.

Integratie Jiddisj is een mengsel van Duitse dia­ lecten met sporen van Hebreeuws en van Romaanse talen. Het zeventiende­ en achttiende­eeuwse Jiddisj werd gesproken door de Midden­Europese joden die in de zeventiende eeuw naar Nederland kwamen, de asjkenazische joden. Sinds de zestiende eeuw woon­ den hier al sefardiem, joden uit Portu­ gal en Spanje, door de inquisitie uit hun land verjaagd. De sefardiem had­ den zich het Nederlands snel eigen gemaakt en waren goed geïntegreerd. Die integratie duurde bij de asjkena­ ziem veel langer. "De sefardiem spraken Spaans of Por­ tugees en konden dus weinig anders dan Nederlands leren. Met Jiddisj kon je je in Nederland ook aardig redden. D e noodzaak om Nederlands te leren was voor de asjkenaziem dus niet zo groot", zo verklaart Zwiers het ver­ schil. Bovendien was de groep asjke­ naziem in Nederland aanzienhjk gro­ ter dan de sefardische gemeenschap.

wat de noodzaak tot integratie even­ eens kleiner maakte. Het hgt voor de hand om het integra­ tieproces van de asjkenaziem te verge­ lijken met die van de allochtonen van nu. Net als nu vond ook toen de pu­ blieke opinie dat de joden zich moesten aanpassen en onze taal leren. Ook bm­ nen de asjkenazische gemeenschap was sprake van een groep die niet wilde in­ tegreren. Sommige rabbijnen verzetten zich tegen onderwijs in de Nederlandse taal. De eerder genoemde Bendit Wing zat helemaal niet te wachten op de gelijkstellmg van joden en niet­joden, omdat daardoor bijvoorbeeld joden met niet­joden mochten trouwen. Een progressieve asjkenazische bewe­ ging, Felix Libertate, keerde zich rond 1800 tegen het gebruik van het Jiddisj en nep daarbij zelfs de hulp in van koning Lodewijk Napoleon. Maar zelfs die kon niet anders dan zich bedienen van het Jiddisj om de asjke­ nazische gemeenschap te bereiken. Uiteindelijk is het Jiddisj, zoals dat in Nederland werd gesproken, echter toch een natuurlijke dood gestorven.

Onopgemerkt Zwiers' proefschrift is de eerste Neder­ landse dissertatie over het Jiddisj. Dat haar promotie vrijwel onopgemerkt is gebleven verbaast haar, maar het tekent ook de geringe belangstelling voor de taal. Op de VU, waaraan ze als docente was verbonden, is het vak Jid­ disj inmiddels verdwenen. Toch is de belangstelling voor het Jid­ disj volgens Zwiers de laatste jaren groeiende. Aan de UvA is bijvoor­ beeld een onderzoeksproject rond het Jiddisj gestart. Ook is er inmiddels een Jiddisj­Nederlands woordenboek, Hebreeuwse en Jiddisje woorden in het Nederlands, waarvan Zwiers een van de auteurs is. Ariane Zwiers, Kroniek van hetJiddisj. Uitge­ verij Eburon, 602 biz , € 45,­

Antidepressiva werken vaak niet goed omdat patiënten h u n pilletjes niet trouw innemen. Dat ontdekte medisch socioloog Oscar Brooks, die vorige week aan de VU promo­ veerde. Brooks onderzocht het effect van voorlichting van apothekers op onder andere de medicatietrouw van een groep depressieve patiënten. Die extra voorlichting kost niet veel extra, maar het effect is dan ook nihü, concludeert Brooks. Wel ver­ andert de houding van de patiënten ten aanzien van hun medicatie enigszins. (PB)

Elektriciteitscentrale Als er veel cellen in je lichaam tege­ lijk actief zijn, zijn er soms elektri­ sche spanningsvelden op de huid meetbaar. Vrijwel alle processen in het lichaam van mens en dier gaan gepaard met elektrische spanningen en stromen. Deze verschijnselen worden in de elektrofysiologie bestudeerd. Met behulp van het electro­encephalogram (EEG) en het elektromyogram (EMG) worden de elektrofysiologische signalen in het lichaam van milliseconde tot milliseconde gevolgd. Bewegingswe­ tenschapper Dick Stegeman, die vrijdag 12 december zijn inaugurele oratie houdt, houdt zich bezig met de verbetering van deze technieken. (PB)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen