Ad Valvas 2003-2004 - pagina 507

AD VALVAS 24 MEI 2004

PAGINA 7

Weetjes

VU-natuurkundige lost fundamenteel strijdpunt op

Koraalriffen

'Ik móest weten hoe het zat'

Koraalnffen kunnen makkelijk geïnventariseerd worden met behulp van satellieten. Dit blijkt uit het proefschrift van Samuel James Purkis, waarop hij 25 mei promoveert. Tot nu toe gaven satellieten een vertekend beeld van koraalriffen doordat het water erboven de beelden optisch vertekende. Het door Purkis ontwikkelde correctiemodel ondervangt dat, waardoor de gegevens de werkehjke situatie preciezer weergeven. In combinatie met metingen op zeeniveau geven satellietbeelden een goed beeld van de gezondheid en de omvang van het koraalrif. 0B)

Meer dan veertig jaar duurde de controverse onder theoretisch natuurkundigen. Maar hoogleraar vaste-stoffysica Adri Lodder heeft 'm - nét voor zijn emeritaat opgelost. Een verhaal over nullen en enen, opgewonden brieven en onverwachte bezoekjes in Parijs.

Technokever Een boer die last heeft van bladluizen, kan de gifspuit pakken. Hij kan ook zijn toevlucht nemen tot lieveheersbeestjes, die immers graag luizen eten. Boeren die voor deze laatste oplossing kiezen, maken op een goede manier gebruik van de 'eigen agenda' van het lieveheersbeestje. Daarmee maken ze volgens filosoof Bram Bos duidelijk dat levende wezens en techniek een p n m a koppel kunnen vormen en lang niet altijd met elkaar in strijd hoeven leven. Als we goed kijken naar de manier waarop planten en dieren orde scheppen in hun omgevmg kunnen wij mensen hun natuurlijke gedrag bewust inzetten in onze technologische systemen, stelt Bos in Een kwestie van beheersing, het proefschrift waarop hij dinsdag 25 mei promoveert. (AP)

Martine Postma Zes dagen na zijn afscheidsrede zit Adri Lodder gewoon weer op zijn werkkamer m het wis- en natuurkundegebouw. Het lange weekend in Haamstede is voorbij, en nu moet de emeritus hoogleraar fysica van de vaste stof weer aan het werk. Zijn vrouw, zo vertelt hij lachend, zou hem vanaf nu wel graag wat vaker thuis zien. Maar dat zit er de komende maanden met in. Eerst moet er nog onderzoek worden gedaan voor een wetenschappelijk artikel dat deze zomer moet verschijnen. En in juli is er nog een belangrijke conferentie met vakbroeders in het Poolse Krakow. Pas daarna beschouwt Lodder zichzelf als een vrij man. Hoewel hij ook niet uitsluit dat hij ooit een boekje schrijft over het onderwerp dat hem tijdens zijn c a m è re aan de VU zo intensief heeft beziggehouden. De theoretisch natuurkundige heeft jaren van zijn werkzame leven besteed aan een kwestie waarover fysici het sinds 1962 niet eens konden worden. Nét voor zijn ementaat heeft hij het definitieve antwoord gevonden, dat door beide kampen wordt ondersteund. "Zeer tevreden" is hij daarover en zo ziet hij er ook uit: ontspannen hangt hij achterover in een stoel, de handen gevouwen achter zijn hoofd. Lodder heeft de natuurkunde een stukje verder geholpen. Niet dat de wereld nu plotseling is veranderd: praktijkmensen, zo vertelt de wetenschapper, hebben zich nooit veel aan de kwestie gelegen laten hggen. Maar hij, de theoreticus, wilde het antwoord weten. "Gewoon omdat er nog iets onduidelijks lag, een fundamenteel probleem dat niet was opgelost."

Speeksel Toevoeging van het eiwit agglutine, dat aangemaakt wordt door speekselklieren in de m o n d en slijmvliezen in de longen, aan bijvoorbeeld tandpasta helpt bij de bestrijding van de schadehjke werking van bacteriën. Dit blijkt uit het proefschrift Salivary Agglutinin waarop FJoris Bikker 25 mei promoveert. Agglutine vermindert de schadelijke werking van bacteriën door zich te binden aan elf aminozuren die zich op het bacterieoppervlak bevinden. D e bacteriën kunnen zich dan niet meer aan tanden of andere lichaamsoppervlakten hechten. Dit concept biedt ook mogelijkheden voor toepassing in andere producten dan tandpasta, zoals neusspray, monddrank en zelfs kauwgum. (JB)

Nanovirus

Nul of niet? Dat probleem had te maken met elektromigratie, de beweging van atomen in een metaal onder invloed van elektrische spanning. Worden die atomen alleen voortgestuwd door elektronen die op h u n weg naar de pluspool tegen hen op botsen, of ondervindt de positieve lading van de atomen ook zelf een kracht door de elektrische spaiming, de zogenaamde directe kracht? Dat was de vraag waar het allemaal om draaide. Vroeger, zo vertelde Lodder eind april in zijn afscheidsrede, was men er altijd van uitgegaan dat de directe kracht inderdaad bestond. Maar in 1962 kwam de Franse fysicus Jacques Friedel met de controversiële stelling dat die kracht nul was. M e t andere woorden: dat de directe kracht niet bestond. Die stelling werd een jaar of tien later door een andere Fransman, Philippe Nozières, met nieuwe argumenten ondersteund. Maar toch wilde de wereld, inclusief de Amerikaanse expert op het gebied, Richard Sorbello, er niet aan. Wat de Fransen beweerden deugde niet, was de algemene opvatting. Dat wist ook Lodder, toen hij zich emd jaren tachtig min of meer toevallig met het onderwerp ging bezighouden. Als vriend van Sorbello schrok hij dan ook behoorlijk toen hij, na uitgebreide berekeningen, constateerde dat de Fransen gelijk hadden. Het duurde een halfjaar voordat hij een artikel over zijn bevindingen durfde te schrijven. Toen ervoer hij aan den lijve hoe gevoelig de kwestie lag: "In Amerikaanse tijdschriften werd het geweigerd en geïnteresseerden aan wie ik de tekst had opgestuurd, overspoelden mi) met opgewonden brieven." Van

Adri Lodder: 'Ik kreeg ineens een ingeving' Sorbello kwam een handgeschreven epistel, waarin deze duidelijk maakte dat hij, hoewel hij de theorie niet kon weerleggen, zich er ook niet door liet overtuigen: "My experience with the problem is that there are many subtleties, blind-alleys and oscillating points of view. On some days Friedel looks good, on other days it looks totally wrong. " En zo bleef de controverse een feit.

Detective Wat bracht Lodder ertoe om zich, inmiddels opnieuw ruim tien jaar later, nóg een keer op het onderwerp te storten? "Diep van binnen had ik er toch geen vrede mee", vertelt hij, als een romandetective die aan het eind van het boek onthult hoe hij de moordenaar uiteindelijk heeft kuimen ontmaskeren. "Ik móest weten hoe het zat." N a vijf maanden ploeteren moest hij concluderen dat de Fransen toch geen gelijk hadden. Maar waar zat nou precies de fout? In een poging dat te ontdekken, zocht hij vorige zomer in het telefoonboek van Parijs het adres van Jacques Friedel op en belde hij, op de terugreis

van zijn vakantie in Frankrijk, op goed geluk bij hem aan. D e inmiddels 83 jaar oude natuurkundige bleek bereid om eind oktober nog eens met Lodder én Philippe Nozières over het onderwerp te discussiëren. Het werd een teleurstellend gesprek, memoreerde Lodder in zijn afscheidsrede: "De oude argumenten werden herhaald; er zat geen schot in." Bijna had hij de zaak als verloren afgedaan. "Maar terug in Nederland kreeg ik opeens een ingeving." Eindelijk zag hij de fout in Friedels redenering. Hij schreef beide Fransen een lange brief en kreeg van beiden een positieve reactie. "Nozières schreef direct dat hij wel voor mijn redenering voelde", vertelt Lodder trots. "Friedel liet aanvankelijk niets horen. Maar na een hele tijd liet hij weten dat mijn theorie onder bepaalde omstandigheden inderdaad misschien zou kunnen kloppen - dat is voor die man al een heel grote stap."

Definitief afgesloten Maar wat is de uitkomst van alle berekeningen nu eigenlijk? Bestaat de

Christiaan Krouwels

directe kracht nu wel of niet? In het antwoord is weinig romantiek terug te vinden: "De controverse was: is de directe kracht één of nul?", versimpelt Lodder. "De Fransen dachten nul, de anderen dachten ergens tussen de nul en de één. Ik kom nu tot de conclusie dat het dichter bij de één zit dan bij de nul." Waar precies, dat zoekt hij nog uit. Ook Richard Sorbello, die zich altijd tegen de Franse nul heeft verzet, kan zich in de nieuwe redenering vinden. Althans, "your recent work on the direct force sounds really interesting", mailde de Amerikaan eind januari. Lodder wil zijn berekeningen de komende maanden samen met Sorbello "tot de bodem uitzoeken en doorzien" en er dan nóg eens een artikel over schrijven. Een definitief artikel, waarmee de controverse ook formeel wordt afgesloten. Overigens zal dat artikel geen échte primeur zijn. Die reserveerde Lodder voor zijn studenten. Op 12 mei om kwart voor elf gaf hij college advanced statistical physics aan vierde- en vijfdejaars masterstudenten. "In dat college heb ik mijn bevindingen voor het eerst in detail verteld."

Het omhulsel van een virus, de eiwitmantel, is mogelijk zeer goed bruikbaar in de nanotechnologie. Dit schrijven dr. Gijs Wuite, VUfysicus, en zijn collega's van de faculteit Exacte Wetenschappen in een binnenkort te pubUceren artikel in het tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). D e virale mantel is ontzettend sterk en kan veel druk aan. D e mantel beschermt het virus en bevat tevens de stoffen die het nodig heeft om de gastheer van zijn keuze binnen te dringen. Deze kwaliteiten maakt de virusmantel eventueel geschikt als nanotransporter, nanocontainer of reactievat. 0B)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen