Ad Valvas 2004-2005 - pagina 135

W E T E N S C H A P

PAGINA 1 1

Weetjes God steeds minder Nederlanders hebben een bijbel in huis. De afgelopen acht jaar is dat aantal zelfs geslonken van 67 naar 54 procent. Dat blijkt uit onderzoek van godsdienstsocioloog Hijme Stoffels, in opdracht van het dagblad Trouw en omroep NCRV. Volgens Stoffels gelooft zelfs nog maar negentien procent van de Nederlanders in een God die zich actief met hen bemoeit. Maar het aantal atheïsten neemt niet toe. In plaats daarvan w/int het 'ietsisme' steeds meer terrein: de "er moet toch iets zijn"-filosofie. Stoffels baseert zijn bevindingen op een telefonische enquête onder 1078 Nederlanders. Aanleiding voor het onderzoek is de nieuwe bijbelvertaling, die deze week is verschenen. (PB)

Peter Breedve d

Toen Julius Civilis in het jaar 69 de grote Batavenopstand tegen de Romeinen leidde, had hij er 25 jaar trouwe dienst in het Romeinse leger op zitten. Hij had deelgenomen aan de verovering van Brittannië en in de strijd een oog verloren. Volgens de Romeinse geschiedschrijver Tacitus was Civilis intelligenter dan je van een barbaar zou verwachten. De Bataven, een Germaans volk dat in de Betuwe woonde, hadden een bijzondere positie binnen het Romeinse rijk. Ze hoefden geen belasting te betalen maar leverden Rome wel soldaten, die bekend stonden als bedreven ruiters en zwemmers.

Wraak

Maar aan het eind van de jaren zestig van de eerste eeuw kreeg deze goede relatie een behoorlijke knauw. Bij het ronselen van Bataven misdroegen Romeinse recruteringsofficieren zich namelijk nogal eens. Bejaarden en invaliden werden als dienstplichtigen aangewezen met het doel een flmk losgeld te krijgen, en jonge jongens werden seksueel misbruikt. Civilis' broer Claudius Paulus werd bovendien door de pas aangetreden Romeinse keizer Vitellius beschuldigd van verraad, en daarop onthoofd. Civilis zag zijn kans op wraak toen in Rome een burgeroorlog uitbrak. Tijdens een bijeenkomst in een heilig bos wist hij een groot aantal Bataafse leiders warm te krijgen voor een oorlog tegen de Romeinse overheersers. Er werd een verbond gesloten met de Caninefaten in het westen en de Friezen in het noorden en in een paar maanden tijd werden de Romeinen onder de voet gelopen, precies zoals door de Germaanse waarzegster Veleda was voorspeld. Tacitus beschrijft in zijn Histonae de Bataafse belegering van de Romeinse vesting Vetera als volgt: "In het Romeinse kamp raakten de gewone en ongewone levensmiddelen op, want de lastdieren, paarden en andere beesten waren al op, die ze uit nood vol weerzin hadden geconsumeerd. Ten slotte rukten ze struiken uit en plantenwortels en tussen de stenen groeiend gewas en waren zo een toonbeeld van zowel ellende als uithoudingsvermogen. Hun voortreffelijke en lofwaardige houdmg bezoedelden ze uiteindelijk toch op een smadelijke manier, toen ze gezanten naar Civilis stuurden en hem smeekten om hun leven te sparen." In het jaar zeventig amveerden er echter versterkingen uit Rome, onder leiding van veldheer Cerealis, familie van de nieuwe keizer Vespasianus. De Bataven werden in het defensief gedrongen. Civilis zag zich door zijn slinkende achterban - steeds meer Bataven namen hem het roekeloze avontuur kwalijk - gedwongen in te gaan op Cerealis' vredesaanbod en op een kapotte brug over de rivier de Nabalia - volgens sommigen tussen Lienden en Maurik - sloten de Bataven en Romeinen een nieuw verbond.

Nobele wilden

Drie eeuwen later leken met de val van het Romeinse rijk ook de Bataven van de aardbodem te zijn verdwenen. Meer dan duizend jaar daarna doken ze weer op - in de collectieve verbeelding van Nederland. Eerst als symbolen voor de opstand der Nederlanden tegen Spanje, toen als 'bewijs' van de diepgewortelde beschaving van het Nederlandse volk, later als enigszins meelijwekkende figuren die Jezus niet kenden, weer later als symbolen van robuuste kracht, als nobele wilden en als redeloze vechtjassen. ledere tijd heeft zijn eigen Bataaf Al die verschillende manifestaties van 'de Bataafse mythe' zijn bij elkaar gebracht op de tentoonstelling De Bataven: Verhalen van een verdwenen volk. Voorwerpen die onder andere door VU-archeologen in de Betuwe werden opgegraven, zoals beeldjes, munten, zegeldoosjes, schrijfplankjes, helmen, wapentuig, een drietredig laddertje en een wijnton, zijn daar omringd door tekeningen, schilderijen, schoolprenten, etsen plus tekstfragmenten uit Tacitus, treurspelen van Vondel en Hooft en reclame-uitingen voor Batavusfietsen.

Vinex-vondsten "Op zich is het aantal tentoongestelde voorwerpen bescheiden", zegt Ton Derks van het Archeologisch Instituut van de Vrije Universiteit. "Afgezien van de grote gedenkstenen past alles in twee vitrines." Het zijn echter belangwekkende vondsten die er liggen. VU-archeologen onderzochten de afgelopen tien jaar de bodem van de Tielse Vinex-wijk Passewaaij, waar ze een Bataafs grafs^eld en twee omliggende nederzettingen vonden. Nader onderzoek naar de resten van twee Bataafs-Romeinse tempels in Eist, die in 1947 al waren ontdekt, leverde nieuwe inzichten op over de godsdienst en de rituelen van de Bataven, die zichzelf zagen als rechtstreekse afstammelingen van de Griekse halfgod Hercules. De vondst van zegeldoosjes in de buurt van Bataafse boerderijen in Tiel en elders in de Betuwe, door VUhoogleraar Provinciaal-Romeinse Archeologie Nico Roymans, bewees dat Bataven niet de in berenvellen gehulde barbaren waren waarvoor ze lange tijd werden

Werknemers

gehouden. Zegeldoosjes dienden om 'brieven' - met was bestreken houten schnjiplankjes - te verzegelen. De brieven werden door Bataafse soldaten in het Romeinse leger naar de familie thuis gestuurd. Behalve de zegeldoosjes werden in de Betuwe ook delen van een legeruitrusting gevonden en (door andere archeologen) fragmenten van militaire diploma's die werden uitgereikt aan soldaten die hun 25 jaar diensttijd hadden volbracht. De Bataafse cultuur bleek, in tegenstelling tot wat lange tijd was gedacht, wel degelijk enorm door de Romeinen te zijn beïnvloed.

Paard en ruiter op een kalkstenen relief van een grafmonument, gevonden in Nijmegen. Eind eerste eeuw na Chr.

Dik

Sinterklaas Terwijl de archeologische vondsten laten zien wie de Bataven waren, hoe ze leefden en waarin ze geloofden - onderwerpen waarover Tacitus nagenoeg niets schreef -, zeggen de daaromheen tentoongestelde schilderijen, etsen, tekeningen en teksten ons iets over het beeld van de Bataven in verschillende perioden, en dus ook veel over de mensen bij wie dat beeld had postgevat. Zo schilderde Rembrandt Julius Civilis als een Sinterklaasachtige, vroeg-christelijke koning die zijn broeders tot de opstand aanspoort in een vergaderhal, terwijl Barend Wijnveld jr. hem in 1850 afbeeldde als een woest uitziende, in dierenvellen geklede krijger, omringd door andere krijgers in een donker woud. Een dikke honderd jaar later verzon Annie M.G. Schmidt Sof de Batavier, stichter van De Impulsieve Beweging die het 'juk der beschaving' wil afwerpen in het door Fiep Westendorp getekende stripverhaal Tante Patent. "Wanneer ze niet in oorlog zijn verwikkeld, brengen ze de tijd door met een beetje jagen en vooral met nietsdoen", aldus een citaat van Tacitus in één van de zalen. "De zorg voor huis, huisgoden en akkers laten ze over aan vrouwen, ouderen en zwakkeren uit de familie. Zelf hangen ze maar wat rond." Ergens anders staat een fragment uit een krantenartikel over vechtende voetbalsupporters uit De Gelderlander, waarin iemand de gewelddadigheden relativeert: "Vroeger sloegen de Bataven elkaar ook al met knotsen op de bek." Het geeft de tentoonstelling een extra dimensie en maakt haar vele malen groter dan de som der delen.

Romeinse ruiterhelm met gezichtsmasker, ijzer en verzilverd brons, uit de Waal bij Nijmegen Eerste eeuw na Chr.

Romantisch Ter gelegenheid van de tentoonstelling is een rijk geïllustreerd boek verschenen met bijdragen van onder andere VU-wetenschappers als Derks zelf (over het beeld van de Bataven dat oprijst uit inscripties en oorkonden), Nico Roymans (over de rol van Hercules in de vorming van een Bataafse identiteit) en Henk Duits (Bataven in de letterkimde van de Gouden Eeuw). Derks is zeer in zijn nopjes met de tentoonstelling. "Ze laat goed zien waar archeologisch onderzoek toe leidt." Natuurlijk vergroot zoiets altijd het publieke draagvlak voor de archeologische wetenschap, maar onmisbaar voor de financiering van onderzoek is het niet, volgens Derks. "Sinds het Verdrag van Malta, dat overheden verplicht om bouwlocaties eerst archeologisch te laten onderzoeken, is de financiering niet het grootste probleem meer. Bovendien heeft de archeologie van zichzelf een romantische uitstraling. Journalisten komen altijd graag kijken wat we aan het doen zijn. Met de publiciteit zit het dus ook wel goed." De tentoonstelling De Bataven: Verbaten van een verdwenen volk IS t/m 9 januari 2005 te zien m Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59, Nijmegen (eerste woensdag van de maand gratis toegang), www museumhetvalkhof nl Het gelijknamige boek is verschenen bij uitgeverij De Bataafsche Leeuw. Prijs: paperback € 32,-, gebonden uitgave € 39,50.

Met uitdagend werk en een goede werksfeer krijg je betrokken werknemers. Dat blijkt uit het proefschrift van psychologe Bngitte ten Bnnk, die op 26 oktober is gepromoveerd. Ten Brink ontdekte een directe relatie tussen de bereidheid van werknemers om over te werken en de inhoud van hun werk. De bereidheid van werknemers om intern van functie of werkplek te veranderen lijkt daarentegen te verminderen naarmate hun huidige werk interessanter, de werkzekerheid hoger en de balans tussen werk en privé-leven beter is. Promotiemogelijkheden spelen een aanzienlijk minder grote rol. (PB)

Lichte baby's worden vaak dikke volwassenen. Dat blijkt uit promotieonderzoek van geneeskundige Saskia te Velde, die op 27 oktober promoveerde. Een lager geboortegewicht is gerelateerd aan een op volwassen leeftijd grotere totale vetmassa, een ongunstiger vetverdeling, een lagere spiermassa, een hogere bloeddruk en meer kans om minstens twee kenmerken van het metabole syndroom (het syndroom waarbij meerdere cardiovasculaire risicofactoren samen voorkomen, zoals hoge bloeddruk en een gestoorde glucosetolerantie). Rokers met een laag geboortegewicht lopen zelfs zevenmaal zo veel risico op het metabole syndroom dan niet-rokers met een normaal geboortegewicht. Te Velde onderzocht de fetal ong/ns-hypothese die stelt dat de gezondheid op volwassen leeftijd voor een groot deel wordt bepaald door de omstandigheden in de baarmoeder. Door ondervoeding groeit de foetus bijvoorbeeld slechter, maar past hij zich aan de omstandigheden aan. Die aanpassingen kunnen leiden tot permanente veranderingen in de organen, maar ook tot een lager geboortegewicht, en op latere leeftijd tot een verhoogd nsico op hoge bloeddruk, diabetes, ongunstige vetstofwisseling, verhoogd cholesterolgehalte enzovoort. Te Velde onderzocht een groep 36jarigen en relateerde de gegevens over hun geboortegewicht aan de hoogte van het risico op hart- en vaatziekten en diabetes. (PB)

Klassegezondheidszorg

Tante Patent en Sof de Batavier. Tekening van Fep Westendorp op de omslag van Annie M G Schmidt, Tante Patent, Amsterdam (Querido) 1988.

De ontoegankelijkheid van het districtsziekenhuis van Kalabo in Zambia is de oorzaak van de extreem hoge moeder- en kindersterf te in de regio. Dat beweert geneeskundige Jelle Stekelenburg, die in het ziekenhuis werkte en op 22 oktober is gepromoveerd. Vrouwen in Kalabo hebben bijvoorbeeld een kans van één op twaalf om tijdens een van hun zwangerschappen of bevallingen te overlijden. Stekelenburg vroeg zich af waarom slechts een klem deel van de patiënten met ernstige complicaties naar het ziekenhuis kwam. Geografische en sociaal-economische beperkingen, pure armoede, blijken de oorzaak te zijn. (PB)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen