Ad Valvas 2004-2005 - pagina 95

W E T E N S C H A P

AD VALVAS 7 OKTOBER 2 0 0 4

PAGINA 7

VU-historici willen 'completer en complexer beeld' van de jodenvervolging geven

Weetjes

Eerst zwart en wit, nu grijs

Kerk Net als de moderne westerse cultuur is ook de hedendaagse protestantse kerk pluriform. Niet iedereen is daar verguld mee. Er bestaat een stroming die niks heeft met verscheidenheid en het uniformisme aanhangt. Daartegenover staat een groep die neigt naar het andere uiterste: een onverschillig pluralisme dat zich nauwelijks bekommert om eenheid. Theoloog René de Reuver, die maandag 5 oktober promoveerde, ging op zoek naar de theologische waarde van pluraliteit. Want ook de eerste christenen hadden hier mee te maken. Eenheid en pluraliteit zijn geen tegenstellingen, luidde De Reuvers conclusie. Intnnsiek horen ze bij elkaar en geven ze de verbondenheid in Christus' gestalte. (PB)

Vertrouwen

NiOD

Razzia in de Transvaalbuurt (Amsterdam-Oost), winter 1 9 4 2 - ' 4 3

Wat 'goed' en 'fout' in de oorlog deden is inmiddeis aardig in kaart gebracht. IVIaar over de grijze massa daartussenin is nauwelijl(S iets bekend. Een VU-project gaat daar verandering in brengen. Anne Pek "Het wegvoeren van de joden heeft veel meer indruk gemaakt dan ik dacht." Dat is, vertelt historica Anna Timmerman, een van de dingen die zij persoonlijk al heeft geleerd uit het onderzoeksproject dat ze sinds deze zomer coördineert. "Ik heb altijd geleerd dat Nederland in de Tweede Wereldoorlog sterk verzuild was", verduidelijkt ze, "dat het de bevolking amper interesseerde wat er buiten hun zuü gebeurde. Maar uit de reacties die ik nu ontvang, komt een heel ander beeld naar voren." Drie maanden geleden deed Timmerman samen met Dienke Hondius, universitair docent Nieuwste Geschiedenis en adviseur van het onderzoeksproject, via allerlei media een oproep aan ooggetuigen van de jodenvervolging om zich te melden. Politieagenten, treinpersoneel, bewakers en anderen die door hun werk bij razzia's en deportaties betrokken waren geraakt, maar ook 'gewone' mensen die bijvoorbeeld hun buren weggevoerd hebben zien worden. De reacties stroomden binnen; inmiddels hebben zich zo'n tweehonderd mensen gemeld. Zo kregen ze veel brieven van mensen die tijdens de oorlog woonden in AmsterdamOost, waar veel joden zijn weggevoerd. Timmerman: "Er staan zinnen m als 'ik denk nog vaak aan wat ik toen heb gezien' en 'die beelden zijn op mijn netvlies gebrand'. Eén vrouw schreef me de namen van haar joodse buren, 'zodat die nog eens genoemd werden, want ze zijn geen van allen teruggekomen'. Daar maak ik uit op dat de gebeurtenissen ook voor veel met-joodse Nederlanders traumatisch zijn geweest." Timmerman heeft al enkele briefschrijvers persoonlijk gesproken om te

beoordelen of ze in aanmerking komen voor wat voorlopig het hoofddoel van het project is: niet-joodse ooggetuigenverslagen van de jodenvervolging in Nederland voor het nageslacht vastleggen op film.

Steven Spielberg Inderdaad, op film, niet op video. Dat is wat midden jaren negentig wel gedaan werd met de overlevenden van de nazi-terreur die werden gemterviewd op initiatief van de Amerikaanse regisseur Steven Spielberg (Schindler's List). D e Nederlandse banden liggen inmiddels in het Joods Historisch Museum, maar de geluidskwaliteit ervan is soms zo slecht dat T i m m e r m a n en Hondius zelfs een van de geïnterviewden uit dat project gevraagd hebben nogmaals zijn verhaal te doen, ditmaal voor een professioneel camerateam. Spielberg was vooral op zoek naar een haast zmtuiglijke herbeleving van het verleden. Daarmee haalde hij zich nogal wat kntiek op de hals. Een van de medewerkers zei na afloop van dat project verongelijkt tegen de NRC: "Anekdotes, beschrijvingen, hapklaar. Dat was de bedoeling." Toch was 'Spielberg' wel degelijk een inspiratiebron voor het Ooggetuigenproject, vertelt Hondius. "De projecten vullen elkaar ook mooi aan. Zij richtten zich op de overlevenden, wij richten ons op de andere kant, de bystanders." D e financier van h u n project is overigens eveneens Amenkaans: het Holocaust Memorial M u s e u m ( H M M ) in Washington. Ze draaien dus op film, maar, zeggen beide historici met nadruk, ze maken géén documentaire, géén afgerond verhaal; ze maken bronnen. Timmerman: "De getuigenissen die wij verzamelen, vormen onderzoeksmateriaal op basis waarvan anderen straks geschiedenis kunnen gaan schnjven." Hondius: "Ons doel is tot een completer en complexer beeld van de jodenvervolging te komen. Over verzet en collaboratie is al veel bekend, wij willen inzoomen op de mensen die tussen die extremen in zaten. Op de grijszones, op wat de 'gewone' mensen zagen en deden. Want we denken wel dat we 'alles' weten over de bezettingsjaren, maar er zijn nog heel wat

lacunes in onze kennis. Hoeveel onderduikers telde Nederland bijvoorbeeld precies? Niemand die het weet."

Jan met de pet Waar Hondius sterk op hoopt, is op verhalen over collaboratie en verraad. "Naar schatting één op de drie onderduikers is verraden! Door wie? Waarom? En hoe ging zoiets precies in zijn werk? Dat wil ik weten. Ik vraag aan de mensen die ons benaderen daarom ook steeds of ze daarover iets kunnen vertellen." Timmerman had al een voorgesprek met een politieman die joden heeft opgepakt. "Het was fascinerend te horen hoe hij daarbij betrokken was geraakt en vervolgens geen mogehjkheid meer zag om zich eraan te onttrekken", vertelt ze. "Wat dat betreft denk ik dat dit project echt nieuwe kennis oplevert. Over hoe Jan met de pet in de positie van dader belandt." Hoe het is om iemand te spreken die indirect verantwoordehjk is voor de dood van tallozen? "Ik denk dan niet in termen van goed-kwaad", antwoordt Timmerman. "Ik ben 32, ik heb die tijd niet meegemaakt, ik zou niet weten wat ik in zijn geval had gedaan. Mensen denken altijd dat zijzelf in de oorlog de juiste keuzes gemaakt zouden hebben, maar als je zo'n verhaal hoort, zie je hoe het werkt. Natuuriijk kost het energie om er onbevooroordeeld naar te luisteren, maar ik wil mensen wel in hun waarde laten. Dat ze na afloop denken 'goed dat dit is verteld'."

Rasinterviewer En dat is ook de enige manier om de waarheid aan het licht te brengen, is haar ervaring. "Onlangs vertelde een marechausseeman tijdens een filmopname dat hij gelukkig nooit joden had hoeven oppakken. De interviewer ging daar toen niet op in, maar twintig minuten later vroeg hij heel onschuldig: 'Maar als u nou joden had opgepakt, hoe gmg het dan verder?' Uit het antwoord bleek dat de man wel degelijk aan razzia's had deelgenomen. Als de interviewer op zo'n moment zijn verontwaardiging had getoond, was het onderwerp meteen van tafel geweest. Maar de man in kwestie is een rasinterviewer, die oor-

deelt op zo'n moment niet. Hij creëert een sfeer waardoor mensen vertellen. Dat is heel belangrijk." Gelukkig levert het project niet alleen ellendige verhalen op. Zo kon één van de mensen die Timmerman en Hondius op het spoor zijn gekomen, gedetailleerd vertellen hoe hij erin slaagde joden voor deportatie te behoeden. Timmerman: "Het ging om een jonge advocaat die werkte voor Hans Calmeyer, de Duitser die moest beslissen of iemand al dan niet joods was. Veel mensen probeerden 'gecalmeyerd' te worden oftewel een persoonsbewijs zonder J te krijgen. De man in kwestie onthulde welke mogelijkheden daar allemaal voor waren. Zo kon een joodse moeder een verklaring schrijven dat de echte vader van haar kind een niet-joodse kennis was. Foto erbij: kijk, het kmd lijkt op hem. De man vervalste ook doopbewijzen, inclusief een door hemzelf ontworpen stempel van een niet-bestaand kerkgenootschap. Het mooie is dat de Joodse Raad hem op een gegeven moment belde met de vraag waar ze zo'n stempel kon krijgen!" " D e status van halfjoden en van gedoopte en gemengd gehuwde joden is steeds een schemerzone gebleven", verduidelijkt Hondius. "De nazi's trokken hier niet één duidelijke lijn. Zo konden veel joden gered worden." Maar, zo vervolgt ze: "Er hadden nog veel meer joden gered kurmen worden als daar maar meer mensen alert op waren geweest." Als daar maar meer mensen alert op waren geweest... Weer benadrukt Timmerman de vele tinten grijs die ze sinds de start van het onderzoek is gaan onderscheiden: "Ik ben opgevoed met het beeld dat de joden zich ook wel als makke schapen hebben laten wegvoeren. Maar waar konden ze heen, wie hielp ze? Wat ik nu lees uit de brieven die we krijgen, is dat de omstanders geen idéé hadden van wat ze konden doen. Je moet ook niet vergeten dat de meeste mensen toen laagopgeleid waren. Ze stonden heel anders tegenover autoriteiten dan wi) Mensen die een ooggetuigenverslag willen geven en studenten die willen meewerken aan het voorbereiden van interviews, kunnen zich melden via ooggetuigen@let.vu.nl.

Vertrouwen maakt dure en rigide jundische contracten onnodig en leidt tot betere sociaal-economische resultaten. Dat betoogt econoom Robert Mosch in zijn proefschnft The Economic Effects of Trust. Mosch promoveert op 7 oktober en werd begeleid door onder anderen Jan Peter Balkenende. In Nederland zit het volgens Mosch wel snor met het vertrouwen. Nederlanders zijn behept met een gezonde dosis burgerzin, doen veel vrijwilligerswerk en hun politieke betrokkenheid is groot. Mosch heeft er echter weinig vertrouwen in dat dit zo blijft. Hij pleit daarom voor een actief overheidsbeleid op het gebied van waarden en normen, om het vertrouwen van de Nederlander hoog te houden. Ook wijst hij erop dat vertrouwen een sterke sociale controle vereist, en dat dit door sommigen als belastend kan worden ervaren. Bovendien leidt een hoger vertrouwen binnen de groep regelmatig tot een lager vertrouwen in mensen buiten de groep, waardoor samenwerking met "vreemden" en ook institutionele innovatie worden geremd. (PB)

Muis Door grote lettertypes en iconen te kiezen, kan de computergebruiker de kans op rsi aanzienlijk verminderen. Dat stelt bewegingswetenschapper Bart Visser, die op 7 oktober promoveert. Softwareontwerpers moeten volgens Visser bovendien meer aandacht besteden aan de precisievereisten van hun producten. Het bedienen van een computermuis luistert namelijk zeer nauw. Dat leidt tot een selectieve belasting van delen van onderarm en hand, wat een verhoogde spieractiviteit met zich meebrengt en dat kan rsi veroorzaken. Goede ondersteuning van de arm tijdens computertaken kan de spieractiviteit verlagen, maar sommige polsondersteuningen hebben juist een tegengesteld effect. (PB)

Geeuwend geil Vrouwen geeuwen met uit verveling, maar omdat ze zin hebben in seks. Dat beweert althans de psycholoog Wolter Seuntjes, die op 27 oktober hoopt te promoveren. Seuntjes bestudeerde alle beschikbare kennis over geeuwen in de sociologie, psychologie, medische wetenschap en de kunsten en meent dat er zoveel circumstantial evidence bestaat dat zijn hypothese dat geeuwen erotische aspecten en een seksuele dimensie heeft, de toets der kntiek met glans kan doorstaan. (PB)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen