Ad Valvas 2004-2005 - pagina 233

AD VALVAS 20 DECEMBER 2004

H E T

K W A A D

IN

W E T E N S C H A P P E R S

PAGINA 9

Faust, Frankenstein, dr. Strangelove - in de kunsten wemelt het van de geniale griezels. Wat maakt Kennis en Kwaad tot zo'n klassieke combinatie? Literatuurwetenschapper Hans van Stralen zoekt het antwoord in de late Middeleeuwen. Tekst: Weimoed Visser, illustratie: Nico den Duik

HOED U VOOR DE ONDER ZOEKER

Contactgestoord, geniaal en gevaarlijk. Wetenschappers die figureren in kunst en literatuur vertonen opvallend veel overeenkomsten met elkaar. Karakters als Frankenstein, Jekyll and Hyde en Faust kun je bijna over elkaar heen leggen. Allemaal worden ze beschreven als sociaal onaangepast maar geniaal in het laboratorium, en bovenal als gevaarlijk omdat ze zich volledig verliezen in hun onderzoek. Het zijn tragische slechteriken, die door hun onstilbare honger naar kennis grote schade aan hun omgeving berokkenen voordat ze uiteindelijk zelf mee ten onder gaan. Niet altijd is de typering zo extreem als bij de genoemde karakters, maar een positief beeld van de wetenschapper zie je zelden. In het beste geval is een hij een sukkel en een kluns die over zijn eigen benen struikelt. Het beeld van de immorele wetenschapper leeft voort in onze tijd: filmfiguren als dr. Strangelove zijn hiervan de twintigste-eeuwse epigonen.

Overmoed en arrogantie "Waarom zijn wetenschappers nooit eens normaal gedimensioneerd?", vraagt Hans van Stralen zich af. De VU-literatuurwetenschapper ergert zich vaak aan de platte Hollywood-professoren, nazidokters en verstrooide geleerden die het witte doek bevolken, maar hij erkent dat de typering dezelfde is als die in de bekende boeken uit voorgaande eeuwen. De overeenkomsten tussen al deze wetenschappers zijn zo sterk, dat je volgens Van Stralen kunt spreken van een archetype. Overmoed en arrogantie is de belangrijkste karaktereigenschap van dit archetype. De wetenschapper kent zijn plaats niet - niet in de maatschappij en met ten opzichte van god. Hij gaat op zoek naar kennis en macht die alleen aan god is voorbehouden Daarom vormt hij een gevaar voor de bestaande orde. Echt ver gezocht is dit natuurlijk niet - de wetenschap heeft onze visie op de wereld immers al meer dan eens grondig veranderd. Faust, Frankenstein en Jekyll and Hyde zijn in moderne psychologentaal bipolaire persoonlijkheden: mensen met een rustig en teruggetrokken leven, die in hun laboratorium veranderen in duistere genieën, gedreven door krachten die sterker zijn dan zijzelf.

Kerk in gevaar Voor een verklaring van het ontstaan van dit archetype, moeten we volgens Hans van Stralen naar het einde van de Middeleeuwen. "De eerste volksversie van het verhaal van Faust dook omstreeks 1530 op In Duitsland. Het zou gebaseerd zijn op een historische figuur, die rond die tijd heeft geleefd", vertelt hij. De oudste overgeleverde Duitse tekst is van 1580 en gaat over doctor Faustus, een geleerde die zich bezighield met astronomie, alchemie en waarzeggerij en die volgens de legende zijn ziel aan de duivel had verkocht voor kennis en macht. / Christopher IVIarlowe bracht het verhaal al in 1588 naar Engeland als het toneelstuk The Tragical History of Doctor Faustus. Daarna bleef het verhaal kunstenaars aanspreken. Het is vele malen herschreven, met als bekendste versie het tweedelige boek van Goethe uit 1808 en 1832. Het verhaal van Faust ontstond niet voor niets aan het einde van de Middeleeuwen, in de tijd van de ontluikende wetenschap, denkt Van Stralen. "Voor het eerst gingen mensen systematisch hun omgeving onderzoeken. Dat was zeer beangstigend voor de kerk, die eeuwenlang het alleenrecht had opgeëist op de verklaring van de schepping. De jonge wetenschappers brachten met hun onderzoek het kerkelijke wereldbeeld in gevaar." De kerk had dan ook weinig op met de nieuwe wetenschappers. Het bekendst is het conflict tussen de kerk en Galileo Galilei, die in 1633 werd veroordeeld voor zijn stelling dat de aarde om de zon draait. Een visie die niet paste in de leer van de kerk. Maar naast

Mijn favoriete schurk (3) Kelly van der Voeren (20), Rechten: "Azraël, de kat van Gargamel, de slechterik uit De Smurfen. Gargamel is honderd procent slecht, die is ééndimensionaal. Maar die kat, die heeft nog iets sympathieks." Inge Doodemans (20), Geneeskunde: "Hannibal Lecter. Wat is die eng in de film! Hij kan

Galilei zijn nog veel andere wetenschappers vervolgd, gemarteld en soms vermoord vanwege hun onderzoek. "Ze werden met buitengewoon veel argwaan bekeken", zegt Van Stralen. "De kerk had er veel baat bij hen af te schilderen als zonderling, geheimzinnig en gevaarlijk."

'Wetenschappers hebben de rol overgenomen van de duivel in de Middeleeuwen' De literatuurwetenschapper denkt dat dit verder gaat dan een flink negatieve stereotypering. De vroegmoderne wetenschappers werden in zijn ogen letterlijk gedemoniseerd: "Ze hebben de rol overgenomen van de duivel in de Middeleeuwen. Toen was de duivel vooral een verleider, die de mensen slechte dingen influisterde. Later veranderde het karakter van de duivel. Hij werd steeds vaker een destructief genie, iemand die de met wetenschap de wereldorde wil omkeren of zijn kennis wil gebruiken om absolute macht over de wereld te krijgen. Die thematiek zie je direct terug in die verhalen." Het is niet voor niets dat Faust zijn ziel verkoopt aan de duivel. Nog later, in The Strange Case of dr. Jekyll and mr. Hyde (1886), is de duivel geïnternaliseerd, het is de donkere kant van onszelf geworden.

Alchemie en magie De archetypische slechte wetenschappers houden zich bijna allemaal bezig met astronomie - door de kerk destijds gezien als zeer gevaarlijk voor de bestaande wereldorde - en occulte wetenschappen als alchemie en magie; vormen van wetenschap die nog dicht tegen de religie aan liggen. Van Stralen: "Je ziet dat in de zestiende, zeventiende eeuw de wetenschap zich nog niet zo duidelijk heeft afgeba-

mensen zó beïnvloeden dat ze aan zichzelf gaan twijfelen." Ghana Grijsen (20), Rechten: "Hitler, zoals die wordt gespeeld in de film Der Untergang. Daar zie je opeens dat hij ook menselijke eigenschappen had. Dat hij lief was voor de mensen om hem heen. Dat geeft toch een andere kijk, vind ik." Anoniem (26), Geneeskunde: "Jack the Ripper. Hij heeft zo veel kwaad gedaan en zo veel sporen achtergelaten, maar niemand heeft 'm

kend. Iemand als Nevrton, die wij ons nu herinneren als een van de grondleggers van de moderne wetenschap, was zelf vooral geïnteresseerd in magie." Newton kwam overigens niet in conflict met de kerk. Dat was vooral voorbehouden aan wetenschappers die theorieën bedachten die indruisten tegen de leer van de bijbel of de kerk. Darwin is in dat opzicht de erfgenaam van Galilei. Ook hij werd verketterd vanwege zijn evolutietheorie, zij het dat de kerk in de negentiende eeuw minder macht had dan in de zeventiende. "Opvallend genoeg zijn de slechte wetenschappers in de literatuur nooit vrouwen", zegt Van Stralen. 'Natuurlijk had je vroeger ook niet zo veel vrouwelijke wetenschappers, maar misschien zou je wel kunnen zeggen dat de heks de vrouwelijke tegenhanger is van de demonische wetenschapper. De grootscheepse heksenvervolgingen vonden plaats in dezelfde tijd als waarin de Faustlegende ontstond, en ook hier was de kerk de grote aanstichter."

Hollywoord-producties Het is verbazingwekkend dat het archetype van de duivelse wetenschapper de tijd heeft overleefd, ondanks de institutionalisenng van de wetenschap en de afnemende macht van de kerk in de achttiende en de negentiende eeuw. Maar ook nu nog is het beeld diep verankerd in onze cultuur. Dat schrijft wetenschapshistorica Roslynn Haynes in haar boek From Faust to Strangelove. En dat beeld rijst niet alleen op uit Hollywood-producties. Ook in krantenartikelen worden wetenschappers - terecht of onterecht - vaak afgeschilderd als moderne Fausts die alleen maar oog hebben voor het wetenschappelijk belang, ten koste van al het andere. Met name genetici valt deze argwaan ten deel. Ook nu nog is angst voor verandering volgens Haynes het belangrijkste motief voor deze stereotypenng. Want de genetici van tegenwoordig zouden onze wereldorde wel eens net zo kunnen opschudden als Galilei in de zestiende eeuw en Darwin in de negentiende.

kunnen pakken. Knap." Ellemieke Hin (26), Tandheelkunde: "Bush. Dat is gewoon het prototype schurk. Op een slimme en schurkachtige manier krijgt hij zijn plannetjes voor eikaar. Maar ik bedoel niet dat hij echt slim is hoor!" Anoniem, Rechten: "Al Pacino in Scarface. Het is zo'n kwaaie boef. Zijn criminele daden spraken me erg aan."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen