Ad Valvas 2004-2005 - pagina 333

AD VALVAS 24 FEBRUARI 2005

W E T E N S C H A P

PAGINA 9

Gedraag je! Sinds begin dit jaar bestaat er een gedragscode voor wetenschappers. Een zinnig initiatief? En zijn nu alle dilemma's afgetimmerd? Twee VU-experts aan het woord. We moed Visser

De code in het kort Een integere wetenschapper moet volgens de door universiteitenvereniging VSNU opgestelde gedragscode in elk geval aan vijf criteria voldoen: zorgvuldigheid, betrouwbaarheid, controleerbaarheid, onpartijdigheid en onafhankelijliheid. Dit zijn de pijlers waarop de gedragscode is gebaseerd. Hoe je als wetenschapper aan deze kwalificaties voldoet, is uitgewerkt in een aantal korte punten. Zoi^ivuldigheid blijkt er onder meer uit dat je geen taken aanvaardt waarvoor je de deskundigheid mist. Betrouwbaarheid houdt in dat je niet zelf onderzoeksgegevens verzint en het meldt als je selectief gegevens weglaat. Onpartijdigheid blijkt er onder andere uit dat je in colleges niet alleen maar door jezelf geschreven studieboeken gebruikt.

tn

De gedragscode heeft geen juridische status, maar moet wel enig houvast bieden in geval van conflicten. In de praktijk zal dat trouwens nog moeilijk zijn, omdat veel van de genoemde punten niet concreet zijn - wie bepaalt wat een goede kwaliteitsbewaking is bij de verwerking van wetenschappelijke data? Wie trekt de grens tussen wetenschappelijke conclusies en speculaties? De code laat in dit opzicht nog veel open. Zo is het ook typerend dat er wel veel dilemma's worden geschetst, maar geen oplossingen. Zodat we nog steeds niet weten of je als eerbaar wetenschapper nu wel of niet je onderzoeksvoorstel mag aanpassen aan de voorkeuren van de subsidieverschaffer.

De hele gedragscode is te vinden op www.vsnu.nl.

De persoon Caren van Egten is hoogleraar Bestuurlijke Informatieverzorging en IVlanagementcontrol aan de economische faculteit van de VU en vice-president van Capgemini Nederland. Ze is voorzitter van de postdoctorale opleiding tot controller in de publieke en nonprofitsector. Tjard de Cock Buning is hoogleraar Toegepaste Ethiek van de Natuurwetenschappen aan de VU. Hij was bijzonder hoogleraar Dierproefvraagstukken aan de Universiteit Utrecht en werkte mee aan een gedragscode voor wetenschappers bij de Universiteit Wageningen. Hebt u zelf als wetenschapper wel eens in een spagaat gezeten tussen uw wetenschappelijke opvattingen en andere belangen? CvE: "Nee. Zo lang je maar goed duidelijk maakt met welke pet op je ergens zit, hoeven die belangen volgens mij niette botsen. Ik zit ergens óf als hoogleraar óf als vice-president van Capgemini. Dat weet degene die tegenover me zit. De soorten onderzoek van de universiteit en Capgemini zijn bovendien vrijwel altijd heel verschillend. Natuurlijk gebruik ik mijn contacten bij organisaties om stages voor mijn studenten te regelen. Maar ook dan is mijn rol helder. Als je het in alle openheid doet, kom je volgens mij niet zo snel in die spagaat terecht. Het maakt trouwens wel uit dat ik gewoon hoogleraar ben, betaald door de universiteit en niet door een andere partij." TdCB: "Ja, ik ken die spagaat maar al te goed. Ik ben als bijzonder hoogleraar Dierproefvraagstukken jarenlang gefinancierd door verschillende belangenverenigingen. Dan moetje bij elk project weer je wetenschappelijke onafhankelijkheid zeker stellen. Bijvoorbeeld door in een contract vast te leggen dat je vrij bent je resultaten te publiceren, ook als die ingaan tegen de ideeën van je financier. Een opdrachtgever vindt dat niet altijd leuk. Bovendien heb je altijd de schijn tegen je als je gesubsidieerd wordt door een belangengroepering. Ook al ben je nog zo objectief. Ik heb van verschillende partijen kritiek gehad op mijn onderzoeksresultaten; van dierenwelzijnsorganisaties en activisten, maar ook wel eens van een ministerie. Dat de kritiek uit verschillende hoeken kwam, was voor mij een teken dat ik goed in het midden zit."

De code Heeft een gedragscode voor wetenschappers zin? CvE: "Ja, want het onderscheid tussen wetenschap en het bedrijfsleven vervaagt. Er komt steeds meer derdegeldstroomonderzoek. Daarom is het zeker zinvol om helder te hebben wat de rol van wetenschappers zou moeten zijn." TdCB: "Ja, doordat de wetenschap steeds meer interactie heeft met de maatschappij, is het goed dat er een gedragscode is. Juist in het spanningsveld waarover we het hebben, ik heb me altijd heel strak aan de wetenschappelijke normen gehouden, anders had ik als wetenschapper niet goed kunnen functioneren op mijn terrein."

steeds sneller, slimmer en beter zijn dan hun collega's van andere instellingen om aan geld voor onderzoek te komen. De gedragscode zoals die er nu ligt, gaat uitsluitend over de ideale manier van wetenschapsbeoefening, vrij van inmenging van alle belanghebbende partijen. Hij gaat er nog steeds van uit dat wetenschap een collectief goed is, maar dat is een achterhaalde situatie. Bovendien wordt er te weinig aandacht besteed aan wat er moet gebeuren bij afwijkend gedrag." TdCB: "Ik vind de code een goed vertrekpunt. Hij geeft de basisregels waaraan wetenschappers moeten voldoen. Het is goed dat wetenschappers en universiteiten zich bij een conflict ergens op kunnen beroepen. De code is weinig concreet, maar ik denk dat we in de wetenschap ook niet zo'n uitgebreide code nodig hebben. Juristen en medici hebben beroepscodes die veel concreter en omvangrijker zijn, maar bij die beroepsgroepen is er ook duidelijk sprake van gedupeerden als er iets mis gaat. Op details is de gedragscode wel aan de voorzichtige kant, vind ik."

De dilemma's Mogen professoren die al Jarenlang niets wetenschappelijks meer hebben gepresteerd, wel hun naam onder elke publicatie zetten?

den dan vroeger. De belangen verschillen per onderzoek, dus ik denk datje dit ook per onderzoek moet regelen." TdCB: "Je moet dichttimmeren dat een bedrijfje verbiedt om te publiceren. Maar ik vind het wel redelijk dat een financier met een wetenschapper overeenkomt om te wachten met publicatie totdat bijvoorbeeld patenten geregeld zijn. Daar heb ik niets op tegen." Kan een professor openlijk een nevenfunctie hebben als bestuurslid van de christelijk gereformeerde kerk? CvE: "Ja." TdCB: "Ja, maar het zou hem sieren als hij zijn professorstitel daar met zou voeren." Kan een professor lid zijn van de Church of Scientology? CvE: "Ja. De Scientology-beweging is niet door de rechter verboden, dus kun je daar niets van zeggen." TdCB: "Nee. De opvattingen van de Scientology-kerk conflicteren zo zeer met een wetenschappelijke attitude dat het mij haast onmogelijk lijkt om die dingen goed gescheiden te houden." Kan een professor lid zijn van een extreem-linkse of extreemrechtse politieke partij?

CvE: "Ja, in principe heb ik daar geen moeite mee, als zulke professoren wel aan het onderzoek hebben bijgedragen met andere competenties: hun managementkwaliteit, netwerk of vaardigheid om subsidie te krijgen. Wetenschap wordt volgens mij in toenemende mate een groepsprestatie en steeds minder een individuele prestatie." TdCB: "Nee. Alleen van professoren die inhoudelijk of conceptueel een belangrijke bijdrage hebben geleverd, hoort de naam onder het onderzoek. Een professor die een goede manager is, hoort in de bedanklijst, niet bij de auteurs. Management is geen wetenschap. Het gebeurt veel dat een internationaal bekende hoogleraar bij de auteurs wordt gezet om het artikel sneller gepubliceerd te krijgen. Zo iemand heet een 'vlaghoogleraar' maar het hoort niet. "In dit opzicht vind ik de gedragscode te mager. Er staat dat de regels moeten worden nageleefd zoals ze in het vakgebied gebruikelijk zijn, maar over auteurschap is juist veel discussie. Bovendien zijn de verschillen tussen vakgebieden groot. Het is een gemiste kans dat de code hier niet wat meer een leidraad biedt."

CvE: "Ja." TdCB: "Ja."

Hoe behoudt een bijzonder hoogleraar, gefinancierd door een bedrijf of organisatie, zijn onafhankelijkheid?

Kan een professor medewerker zijn van een farmaceutisch bedrijft

CvE: "Het moet een basisafspraak zijn dat iemand vrij kan publiceren, en dat recht moet de universiteit verdedigen." TdCB: "Hienn ben ik ervaringsdeskundige, kun je wel stellen. Je moet altijd regelen datje in alle vrijheid kunt publiceren. Het helpt om je onderzoek door meerdere partijen te laten betalen, dan heb je niet één belanghebbende."

CvE: "Ja, zo lang het maar openbaar is." TdCB: "Ja, als je in beide gevallen een wetenschappelijke functie hebt. Als je bij het bedrijf een commerciële functie hebt, ligt het problematischer."

Wat vindt u inhoudelijk van de gedragscode?

Hoe zorg Je dat onderzoek onafhankelijk blijft als het wordt gefinancierd door de industrie?

CvE: "Hij gaat eraan voorbij dat ook in de wetenschap marktwerking steeds belangrijker wordt. Ook wetenschappers moeten

CvE: "De markt wordt steeds belangrijker in de wetenschap en dus zijn wetenschappers sowieso veel meer afhankelijk van der-

CvE: "Ja, zo lang die partij legaal is." TdCB: "Ik twijfel hier erg. Het lidmaatschap raakt niet direct aan het beroep wetenschapper, hoewel het lid zijn van extreme politieke partijen wel botst met onze gangbare opvatting van goed burgerschap. Als hoogleraar heb Je ook een voorbeeldfunctie, dus als universiteitsbestuur zou ik zo iemand denk ik laten kie-

Kan een professor bestuurslid zijn van de bond tegen kwakzalverij? CvE: "Ja." TdCB: "Ja." Kan een professor bestuurslid zijn van de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind?

Kan een professor exploitant zijn van een legale pornosite? CvE: "Ja." TdCB: "Ja. Het zou waarschijnlijk veel commotie veroorzaken, maar ik kan geen pnncipieel argument verzinnen waarom je iemand het recht zou ontnemen om een tweede legale baan te hebben."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen