Ad Valvas 2004-2005 - pagina 379

AP VALVAS 17 MAART 2005

V < / E T E N S C H A P

PAGINA 7

Taki-takij brudu, lutu, sten^ gronmama

Weetjes Zware metalen Bodemverontreiniging met zware metalen hoeft niet per se een groot probleem te zijn. Het wordt pas echt gevaarlijk als het metaal (deels) is opgelost in poriewater, het water tussen de bodemdeeltjes. In die vorm kan het worden opgenomen door diertjes als regenwormen. Deze nemen zware metalen direct via hun huid op en niet, zoals gedacht, via hun spijsvertering. Dat ontdekte biologe Martina Vijver tijdens het onderzoek waarop ze 11 maart promoveerde. Doordat kleigrond zware metalen veel beter bindt dan zandgrond, is eenzelfde concentratie bodemverontreiniging in zandgrond veel gevaarlijker voor het ecosysteem, stelt Vijver. (AP)

Van liedje tot ivoor --den ~boek

Spaar de genen We moeten niet al te hard optreden tegen afwijkende genen, ze bijvoorbeeld niet door gericht prenataal onderzoek helemaal willen elimineren. Onder bepaalde omstandigheden kunnen ze soms ook nuttig zijn. Dat zal professor Leo ten Kate betogen in het college waarmee hij vandaag, 17 maart, afscheid neemt van het VU Medisch Centrum. Op 12 maart nam hij een voorschot op zijn afscheidscollege In een gesprek met de Volkskrant. Een goed voorbeeld van het nut van afwijkende genen, zegt hij daar, is dat het dragerschap van cystische fibrose lijkt te beschermen tegen ziektes als cholera. En van drager zijn alleen word je niet ziek, dus zou met het elimineren van deze genafwijking ook iets verloren gaan. (AP)

Landschap

Binnenkort verschijnt het eerste Surinaams-Nederlandse woordenboelt. VU-studente Nederlands Gracia Blanker stelde het samen met behulp van liedjes uit haar jeugd. Peter Breedveld Gracia Blanker neemt een hapje Nederlandse cultuur Toen de 52-jarige neerlandica Gracia Blanker in 1997 herstelde van een zware operatie, zong ze voor zichzelf Surinaamse liedjes uit haar jeugd. De liedjes waren in het Sranantongo, de Surinaamse lingua franca. Blanker maakte lijsten van de woorden uit de liedjes. "Voor mij was dat een liefhebberijtje", vertelt ze. Een collega bij de bank waar ze werkte, voerde de woorden voor haar in in een database. Al gauw had ze een dik pak papier met tienduizenden woorden bij elkaar.

Brabbelen Voor de aardigheid liet ze haar verzameling zien aan neerlandicus T h e o Janssen, bij wie ze aan de VU Nederlands studeerde. "Die zei: Meid je hebt hier een compleet woordenboek bij elkaar!" Janssen haalde zijn collega, lexicoloog Willy Martin erbij, en de stemming werd euforisch. Hier had één vrouw in haar verloren uren zo maar even het eerste Sranantongo woordenboek samengesteld. Sranantongo stond vroeger bekend als Negerengels en ook wel als taki-taki. Dat betekent letterlijk 'maar wat brabbelen'. D e taal ontstond in de slaventijd. Slavenhouders verboden de slaven echter Sranantongo te spreken, omdat ze dat zelf niet konden verstaan. N o g steeds heeft Sranantongo in Suriname een ofBcieuze status. Wie het op het schoolplein spreekt, krijgt het aan de stok met de docenten. Maar op de markt in Suriname kun je niet zonder en de Chinese handelaar die denkt zijn winkel te kunnen drijven zonder Sranantongo te spreken komt bedrogen uit. Die kan zijn handel binnen de kortste keren opdoeken. Omdat niemand in Suriname om Sranantongo heen kan, bracht een commissie in opdracht van de Surinaamse regering in 1986 een officiële spelling van de taal uit. Die is inmiddels aan herziening toe.

Surinaamse dichters als Alexander de Drie en Trefossa, pseudoniem van Henny de Ziel, schreven in het Sranantongo. Zij zijn uitzonderingen. Sranatongo is een gesproken taal, er zijn niet veel documenten in opgesteld. Een van de weinige officiële stukken in de taal dateert uit 1863: de bekendmaking van de afschaf-

'Die scheldwoorden staan er allemaal in!' fing van de slavernij. En Blanker kreeg een kinderbijbel in het Sranantongo van haar vader. "Dat was zeer vooruitstrevend van hem want Sranantongo sprak je gewoon niet in het bijzijn van volwassenen", aldus Blanker.

Klankbordgroep Binnenkort verschijnt Blankets woordenboek (Surinaams-Nederlands én Nederlands-Surinaams) bij uitgever Prisma. Behalve een woordenlijst bevat het ook een geschiedenis en een beschrijving van het Sranantongo, gebaseerd op de scriptie waarmee ze binnenkort hoopt af te studeren - een H B O diploma heeft ze al op zak. Het is het eerste Sranantongo woordenboek, zegt ze. Het in 1989 verschenen boek van Jaap van Donselaar is een woordenlijst van het Surinaams, dat is de variant van het Nederlands zoals het in Suriname gesproken wordt. Ook het in 1985 verschenen Surinaams

Paulien van Gijn

Sranantongo Woordenboek van Max Sordam en Hein Eersel is geen volwaardig, volgens de regels van de lexicografie samengesteld woordenboek, laat Prisma-uitgever Sander Bekkers weten. Een brede klankbordgroep van Surinamers in Suriname en Nederland heeft zich over de door Blanker opgestelde woordenlijst gebogen om te bepalen of ze ook werkelijk bestaan. "In Sranantongo ontstaan nieuwe woorden nogal snel", vertelt Blanker. "Als ik bijvoorbeeld zeg dat dit een brada is", zegt ze, terwijl ze naar een beker wijst die voor haar op tafel staat, "en jij begint dat woord ook te gebruiken en daarna ook de mensen met wie jij weer praat, bestaat het woord brada voor 'beker' officieel." Daarnaast ontstaan er in Nederland Surinaamse woorden waar de Surinamers in Suriname geen weet van hebben. "Het woord voor 'sneeuw' bestaat in Suriname bijvoorbeeld niet", legt Blanker uit. N u ze het woordenboek heeft voltooid, werkt ze aan een verzameling van geschreven Sranantongoteksten en gesproken Sranantongo. Ze draagt daarom overal een bandrecordertje mee waarmee ze stiekem gesprekken opneemt tussen Surinamers op straat, in de metro en bij mensen thuis. "Dat ga ik dan analyseren. Op dit moment volg ik het vak Taalgebruikstheorie. Wat ik daar leer kan ik direct in de praktijk toepassen", zegt Blanker. Ik let op wat er wordt gezegd, hóe het wordt gezegd, wanneer mensen elkaar onderbreken, welke stopwoordjes er worden gebruikt enzovoort." Ze vertelt hoe een familielid vloekend en scheldend op een begrafenis verscheen, opgefokt omdat ze de weg niet had kunnen vinden. "Daar zijn weer een paar nieuwe termen voor je woordenboek", fluisterde een zus spottend in haar oor. "Niks hoor", antwoordde Blanker. "Die staan er allemaal in en

Om de geschiedenis van een landschap te begrijpen, moetje het multidisciplinair benaderen en niet alleen vanuit de geografie, de archeologie, de architectuurgeschiedenis of de ecologie. Dat stelt archeoloog Jan Kolen, die 24 maart bij Letteren promoveert op De biografie van het landschap. Wie de ontwikkeling van het Drentse landschap bestudeert, kan bijvoorbeeld niet om zoiets Immaterieels als de komst van het christendom heen. Door de kerstening gingen de bewoners anders aankijken tegen relicten uit voor-christelijke periodes als hunebedden - die werden al in de middeleeuwen geëgaliseerd. Urnenvelden werden nu terreinen die je na zonsondergang maar beter kon mijden. Dorpen werden centrischer geordend, rond de kerk. Zelfs akkerland kon een religieuze betekenis hebben: mensen schonken land aan de kerk In de hoop daarmee verlossing af te kopen. Wie hiervoor geen oog heeft, mist een hele betekenislaag, stelt Kolen. (AP)

Onderzoekers onderzocht Hoe maak je VWO-leerlingen enthousiast voor wetenschappelijk onderzoek? Door ze écht wetenschappelijk onderzoek te laten doen dat resulteert in een wetenschappelijke publicatie op een website. Pedagoog Lisette van Rens, verbonden aan het VU Onderwijscentrum, liet voor haar promotieonderzoek tachtig VWO'ers op vier scholen met wetenschap stoeien volgens een door haar ontworpen model. Eerst kregen ze een wetenschappelijk artikel te lezen, daarna moesten ze zelf op onderzoeksvragen komen. Dat onderzoek moesten ze uitvoeren en beschrijven in een artikel. Het wetenschappelijke tijdschrift Natuurwetenschap en Techniek beloonde het beste onderzoek met een prijs. "De leerlingen bleven gedurende het hele project, dat drie maanden duurde, zeer gemotiveerd. Dat is heel ongebruikelijk", aldus Van Rens, die op 24 maart promoveert. (PB)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen