Ad Valvas 2005-2006 - pagina 274

PAGINA 6

V ^ E T E N S C H A P

AD VALVAS 26 JANUARI 2006

Het aatste nieuws in prenten Wie vroeger op de hoogte wilde blijven van belangrijke gebeurtenissen, kocht een nieuwsprent. VU­promovenda Christi Klinkert schreef er een proefschrift over, dat nu als boek verkrijgbaar is. WELMOED VISSER Tijdens de Tachtigjarige Oorlog waren er nog geen kranten. Toch wilden veel mensen op de hoogte blijven van het verloop van de strijd. Dat kon door middel van nieuwsprenten, waarop de belegeringen in beeld waren ge­ bracht. Deze prenten zien eruit als landkaar­ ten en kennen een vaste beeldtaal: de beleger­ de stad ligt bijna altijd in het midden. Kerken en belangrijke gebouwen zijn buitenproportio­ neel opgeblazen om de stad herkenbaar te ma­ ken. Het kamp van de belegeraars ligt vrijwel altijd vooraan, onder in het beeld. Verder is er veel aandacht voor militaire details als kanon­ nen, legertenten en manschappen. Soms werden hele verhalen uitgebeeld, zoals van de belegering van Hulst, die duurde van 8 juli tot 20 augustus 1596. Daarvan zijn zes nieuwsprenten bewaard gebleven van ver­ schillende uitgevers, die ieder een fase in de strijd laten zien. De stad was in het bezit van Maurits van Nassau (1567­1625) en werd ingenomen door de Spanjaarden. Op de eer­ ste prent zijn de Spaanse legers net bij Hulst aangekomen. Op de volgende prenten rukken de schepen en manschappen op naar de stad en de laatste prenten laten zien hoe de legers van Maurits Hulst verlaten. "Met de nieuwsprenten kon de gegoede bur­ gerij zich op de hoogte houden. Vaak waren ze al binnen een week na de gebeurtenissen te koop, vertelt kunsthistorica Christi Klin­ kert, auteur van het boek Nassau m het nieuws, meuwsprenten van Maurits van Nassaus mili­ taire ondernemingen. Omdat de verschillende uitgevers allemaal de meeste actuele prent wilden maken, verschenen er soms hele series prenten van één gebeurtenis. Chnsti Klinkert: "Zonder scrupules namen de uitgevers dan hele stukken tekening van elkaar over." De goedkoopste prent kostte een paar stui­ vers per stuk. "Dat is best veel als je bedenkt dat ambachtslieden veertien stuivers per dag verdienden", zegt Klinkert. Als de koper de prent 'uit' had, gaf hij hem dan ook door aan de volgende belangstellende. Waarschijnlijk werden de meeste pas na een paar maanden weggegooid.

Fouten De prenten tonen veel overeenkomsten met de kranten van tegenwoordig. Door hun gedetailleerdheid stralen ze een sfeer van ob­

1^ TTïïiiTTrfïïrri—­ nu ^nMTTTTiBBrrwrir^ IIIWMMII ' Mg^if^iw^iM———­. tk3«tr^fflfti»tflhr Qdt Shtnu^if^^JOirßc (Am GrMffMifk%ße^ffrCVni^^n ­t­ Küianoirs» Emërrf'Uhrdin.mt X ^ ^

, VrriMciinetjVrdmurt^a"Er^tH'

Deze prent van de belegering van Steenwijk ( 2 8 mei­5 juli 1S92) is uitgegeven door de firma Hogenberg uit Keulen. ARCHIEF RÜKSPRENTENKABINET, AMSTERDAM

jectiviteit uit. Zo staat er op sommige prenten precies hoeveel kanormen er waren of hoeveel vaandels er waren buitgemaakt. Klinkert: "Ook nu gebruiken de media dat soort details om de consument ervan te overtuigen dat ze objectieve informatie brengen." En net als nu de kranten zich wel eens vergissen, klopten ook toen de details in het nieuws lang niet altijd: op de afbeelding van de belegering van Steenwijk (zie illustratie) staat dat er 156 kanonnen waren. "De tekenaar heeft zich een honderdtal vergist", zegt Klinkert. "Uit andere bronnen weten we dat het er ongeveer vijftig waren." Op deze afbeelding staan overigens nog meer fouten: de vreemdsoortige ladder op de voorstelling is alles behalve een juiste afbeel­ ding van de toren die de belegeraars hadden gebouwd om over de stadsmuur te kunnen kijken en schieten. (Van die toren is een bouwtekening bewaard gebleven) En op de prent verlaten de Spanjaarden de stad in de linkerbovenhoek, terwijl zij in het echt juist door de andere stadspoort naar Coevoerden vertrokken. "Maar over het algemeen zijn de prenten redelijk betrouwbaar en kun je er veel informatie uit halen", aldus Klinkert.

Kleine oplage Dat de prenten soms niet helemaal klopten, is niet verwonderlijk als je bedenkt dat ze zelden ter plekke werden gemaakt. De uitgevers van de nieuwsprenten zaten in grote steden als Antwerpen, Keulen en Amsterdam. Ze huur­ den een tekenaar, een etser en een drukker in om de prent te maken. De tekenaars kregen

^Vaak waren de prenten binnen een week na de gebeurtenissen al te koop ^

hun informatie voor de prenten doorgaans van de ingenieurs die met een leger mee hadden getrokken om technische adviezen te geven bij een aanval of belegering. Die konden te­ kenen en hadden onderweg vaak al schetsen gemaakt. Klinkert: "Als goede uitgever had je nauwe banden met dit soort mensen." Historici schatten de gemiddelde oplage van een nieuwsprent op zo'n duizend stuks. "Dat er niet meer werden gedrukt, ligt deels aan de techniek. Nieuwsprenten werden geëtst: men smeerde een waslaag op een koperplaat en haalde de was weg waar de lijnen van de tekening moesten komen. Dat is veel minder bewerkelijk dan het maken van een koper­ gravure, maar het gaat ook minder lang mee. Waarschijnlijk waren de platen versleten na een paar honderd afdrukken", legt Klinkert uit.

van de ellende die al die belegeringen met zich meebrachten voor de burgers van zo'n stad." Kunsthistorici vinden nieuwsprenten door­ gaans maar matig interessant. Klinkert snapt dat niet zo goed. "Zo'n nieuwsprent was een gebruiksgoed dat bij heel veel mensen terecht­ kwam. Ik vind dat veel boeiender dan schil­ derijen, die werden maar door een handjevol mensen gezien."

Gebruiksgoed

ja, ik bestel:

Klinkert gebruikt de prenten niet zoals his­ torici ze meestal gebruiken, ter illustratie van ander geschreven bronnenmatenaal. Ze neemt de afbeeldingen als uitgangspunt en onder­ zoekt het verhaal dat ze vertellen. "Er zitten allerlei interessante aspecten aan die prenten: kunsthistorisch, cartografisch, militair­his­ torisch, journalistiek", vertelt ze. Klinkert weet al deze aspecten goed te combmeren waardoor haar proefschrift een interessant en leesbaar verhaal is geworden Klinkert beperkt zich tot de prenten die ge­ maakt zijn tussen 1590 en 1600. "Die periode heb ik gekozen omdat Maurits in die jaren een hele reeks steden op de Spanjaarden ver­ overde. Er waren dus voortdurend nieuwe ontwikkelingen. Bovendien wilde ik graag een hoofdpersoon in mijn onderzoek. Maurits van Nassau diende zich aan, omdat hij zo vaak voorkomt op de nieuwsprenten uit die tijd." In militair opzicht was het een mteressante periode, aldus Klinkert. In de ruiterij werden de ouderwetse steekwapens langzamerhand vervangen door geweren. "Op de prent van de belegenng van Turnhout uit 1597 zijn de rui­ ters van Maurits ineens uitgerust met nieuwe geweren. En dat klopt inderdaad. Dat kun je vinden m andere bronnen." De persoon Maurits komt uit de prenten echter nauwelijks naar voren. Klinkert: "Het verhaal van de prenten beperkt zich tot de feiten. Het is geen human interest. Je ziet ook bijna niets terug

Christi Klinkert, Nassau in het nieuws, nieuwspren­ ten van Maurits van Nassaus militaire ondernemin­ gen, Walburg Pers, 2005

Bon .... exempla(a)r(en) van Nassau in tiet nieuws voor de speciale prijs van € 39,95 * m plaats van € 44,95 (ISBN 90.5730.372.8) Dhr/mw

Adres Postcode/Plaats Telefoon Handtekening Stuur deze bon naar: Walburg Pers, Antwoordnummer 87, 7200 VB Zutphen Of fax de bon naar: 0575­542289 U kunt deze bon ook inleveren bij uw boekverkoper * exclusief verzendkosten Actieperiode loopt tot 07­05­2006 Actienummer: (00000)901­06415

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen