Ad Valvas 2005-2006 - pagina 335

W E T E N S C H A P

AP VALVAS 2 MAART 2006

PAGINA 7

Het seculiere nut van religies

Naastenliefde duurt het langst Religies als de islam en het christendom bevatten eeuwige waarheden, stelt socioloog Ruud Koopmans. Namelijk precies die waarheden die je nodig hebt in de evolutionaire overlevingsstrijd. TEKST: PETER BREEDVELD FOTO­ CHRISTIAAN KROUWELS

Bijna twee jaar geleden ontstond er een rel aan de VU vanwege een proefschrift waarin altruïsme aan de hand van wiskundige model­ len biologisch­evolutionair werd verklaard. 'Kwetsend voor christenen', luidde een oor­ deel. Altruïsme is immers een van God gege­ ven deugd en niet een kwestie van neuronen. In zijn oratie 'Het mysterie van naastenliefde' (uit te spreken op vrijdag 3 maart) geeft soci­ oloog Ruud Koopmans een cultureel­evolu­ tionaire verklanng van altruïsme. Met alleen biologie kom je er volgens hem niet. "De onvoorwaardelijke liefde van ouders voor hun kinderen is wel genetisch te verklaren", aldus Koopmans. "Het ouderliefde­gen zorgt er immers voor dat je genen blijven voortbe­ staan. Maar waarom offeren mensen zich op voor het algemeen belang? Waarom gaven in de Tweede Wereldoorlog Japanse kamikaze­ piloten hun leven voor hun land? Wat bezielt zelfmoordterroristen?" Dat altruïsme evolutionair verklaard kan wor­ den, was al bedacht door Charles Darwin, grondlegger van de evolutietheorie. Volgens Darwins hypothese had een groep meer kans op overleven wanneer er een grote opoffe­ ringsgezindheid binnen die groep bestond. "Maar de biologie heeft sindsdien aangetoond dat individuele voortplanting veel sneller gaat dan groepsselectie, dus die hypothese is niet juist", legt Koopmans uit. De evolutie kent twee krachten. De eerste is natuurlijke selectie op individueel niveau. Hier geldt dat egoïsme de beste overlevings­ strategie is. Daarnaast is er de natuurlijke se­ lectie van groepen, waarbij samenwerking de beste kansen biedt. Genetisch gezien wint in­ dividuele selectie het altijd van groepsselectie. Egoïsme wint het van gemeenschapszin. Wat beweegt mensen er dan toe om het algemeen nut toch boven het eigenbelang te stellen? Koopmans zoekt het m moraalsystemen die mensen ertoe aanzetten gedrag te vertonen dat adaptief is voor de groep als geheel of voor de verbreiding van de culturele normen van een groep. Hij onderzoekt of de moraalsyste­ men van de wereldgodsdiensten, met name van het christendom en de islam, vanuit dit perspectief te verklaren zijn.

Vier soorten liefde Koopmans onderscheidt vier soorten altru­ ïsme. Het eerste is verwantschapsaltruïsme, waarvan de bovengenoemde ouderliefde een voorbeeld is. Het tweede is wederkerig altruïsme, het tit for raJ­principe: ik doe iets voor jou waardoor jij

< 27 jaar

Waar ga jij met je tientje Breekbaar en melodieus

Volle, warme stem Kaapverdische muziek, vervuld van w e e m o e d , zwoele s w i n g en de invloed van de zee. Zangeres Tété Alinho o m a r m t de luisteraar met haar volle, w a r m e stem. Tété Alinho en band i o maart, 20.15 " " ' ' Het Concertgebouw (020) 671 83 45 www.concertgebouw.nl

Spannende reality show Een bizar t v ­ e x p e r i m e n t loopt uit de hand. Er valt een dode en het program­ ma sneuvelt. Een o n t h u t s ­ ende reconstructie volgt.

'fÄr»i

Gewone burgers ontsnap­ pen aan de sleur en geven zich over aan de soul. Hilarisch, ontroerend en muzikaal stuk van Pieter Kramer bij het ro theater.

Charlie Dee 18 maart, 22.30 uur Paradiso Kleine Zaal

Soul 10 t / m 12 maart, 20.15 " " f Stadsschouwburg (020) 624 23 11 www.ssba.nl

(020) 626 45 21

Atletische dansers

ngetogen Afrikaans

De atletische dansers van Dance Forum Taipei maken met operazangers uit de Chinese Opera een wonderschone voorstel­ ling. Een lust voor het o o g !

Oiogal uit Senegal zingt ingetogen Afrikaanse muziek in de voetsporen van Youssou n'Dour. Na afloop: African Dance Party met DJ Jairzinho.

Eastern current

Diogal 4 maart, 20.30 uur Tropentheater Grote Zaal (020) 56S 85 0 0 www.tropentheater.nl

8,10 en 11 m r t , 20.15 " " f Het Muziektheater

(020) 520 53 20

(020) 625 54 55

www.toneelgroep amsterdam.nl

www.gast programmering.nl

Overgave aan de soul

Nederlandse zangeres m e t internationale allure com­ bineert breekbare zanglij­ nen met melodieuze arran­ g e m e n t e n . Denk aan Joni Mitchell en Carole King.

www.paradiso.nl

Huis van de toeliomst 14 m r t t / m 1 apr, 20.00 uur Het Compagnietheater

Ben Je jonger dan 2 7 jaar? Dan betaal je { voor deze v o o r s t e l l i n g e n niet meer dan € 10,­1 (excl. eventuele bespreekkosten)

max to euro

j

;:li>^:

Koopje kaartjes bij het theater of bij het Amsterdams Uitburo Ticketshop ­ www.uitburo.nl ­ 0900­0191 (40cpm)

later iets voor mij doet. "Dit principe vind je terug in de koran, waar wordt voorgeschreven om nooit als agressor op te treden en alleen tegen ongelovigen te strijden als zij jou aanval­ len. Wanneer de vijand tot inkeer komt, moet je vergevingsgezind zijn. De derde variant is groepsaltruïsme. "Groe­ pen met een grote neiging tot opoffering heb­ ben meer kans te overleven dan groepen waar egoïsme heerst", legt Koopmans uit. Ook hier voorziet de koran in. "Er wordt duidelijk on­ derscheid gemaakt tussen geloofsgenoten, de 'broeders' en 'zusters' voor wie je goed moet zijn, en de ongelovigen tegen wie genadeloos moet worden opgetreden. "De Palestijnse be­ weging Hamas opereert volgens dat principe: genadeloos in haar gewelddadige strijd tegen de staat Israel maar tegelijkertijd de belang­ rijkste Palestijnse liefdadigheidsorganisatie."

Leprakolonie Bij deze eerste drie soorten altruïsme is het niet moeilijk te zien wat de voordelen zijn. De vierde variant, het onbaatzuchtige altruïsme, is problematischer. Ook dit altruïsme vind je terug in de wereldreligies, bijvoorbeeld in de parabel van de Barmhartige Samantaan, die zich ontfermt over een gewonde jood, een lid van een vijandig gezind volk nota bene, zon­ der dat hij er iets voor terugverlangt. Welke overlevingsstrategie steekt hier achter? Koopmans heeft hier een theorie over en spreekt van 'missionair altruïsme', een zuiver cultureel­evolutionaire vorm van altruïsme. "Juist het onbaatzuchtig optreden jegens le­ den van een andere groep leidt ertoe dat leden van die groep jouw normen overnemen. Zo lijf je zonder enige dwang of geweld een andere groep in." Dat deze strategie werkt, bewijst het geval van de Vlaamse pater Damiaan, die in de negentiende eeuw een leprakolonie op Hawaï stichtte. Uiteindelijk stierf hij zelf aan lepra, maar toen was inmiddels wel het hele eiland gekerstend. Evolutionair gezien is dit dus een zinvolle strategie omdat zij leidt tot de verbrei­ ding van de culturele normen die mensen als pater Damiaan aanhangen. Tegen het missionaire altruïsme als strategie voor de verspreiding van culturele normen is nog wel een bezwaar in te brengen. Want waarom zou een groep de normen overnemen van iemand die voor zijn liefdadigheid toch niks terugverlangt? Volgens Koopmans gaat dat volgens een simpel principe. Mensen zijn altijd geneigd gedrag te imiteren van mensen die succesvol zijn, zelfs als niet onmiddellijk duidelijk is wat de relatie is tussen dat gedrag en het begeerde succes. "Missionarissen zijn altijd afkomstig uit culturen die rijker, machti­ ger en meer ontwikkeld zijn. Dat maakt ze tot aantrekkelijke rolmodellen." Bovendien maakt juist de onbaatzuchtigheid van zijn handelen de missionaris tot een vetrouwenswaardig cultureel voorbeeld. Onvoorwaardelijke naas­ tenliefde is daarom een effectieve public relati­ owi­strategie om je culturele waar aan de man te brengen

Geen goddelijke oorsprong En wat betekent dit allemaal voor de relatie tussen geloof en wetenschap? "Er zijn twee conclusies mogelijk", aldus Koopmans. "De eerste luidt dat dit een triomf voor de weten­ schap is, dat altruïsme geen goddelijke oor­ sprong heeft en volledig op cultureel­evoluüo­ naire processen is terug te voeren. Mijn voor­ keur gaat echter uit naar de tweede mogelijke interpretatie, namelijk dat de wereldreligies wel degelijk een kern van eeuwige waarheid bevatten. Want het is toch opvallend dat juist dat gedrag dat evolutionair gezien het overle­ ven van de groep en de verbreiding van haar groepscultuur dient, maar dat door een calcu­ lerend, egoistisch individu nooit zou worden vertoond, de kern vormt van de moraalsyste­ men van de meest succesvolle wereldreligies? De Franse socioloog Emile Durkheim zei het al: de essentie van religie zit m het seculiere nut ervan. Het gaat niet om de hemel en het hiernamaals, maar om de moraalregels die effect hebben op dit leven op aarde." Professor Koopmans houdt zijn oratie op vrijdag 3 maart om 1 5 . 4 5 uur in de auia van het hoofdgebouw

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen