Ad Valvas 2005-2006 - pagina 223

AP VALVAS 15 DECEMBER 2005

_LJLCH

T S T R A L E N

PAGINA 7

>Weetjes Internettherapie

Er gloort licht aan de horizon voor wie somber wordt van de komende feestdagen. De afdeling Klimsche Psychologie gaat begin januari op internet een zelfhulpcursus uitproberen voor mensen die zich somber, angstig of gestrest voelen. Volgens onderzoeksleider Annemieke van Straten gaat het om een voor Nederland uniek experiment. "Er bestaat al wel depressietherapie per e-mail, waarbij de therapeut reageert op vragen en klachten van de patiënt. Cursussen op internet voor dit probleem bestaan nog niet in het Nederlands." Bij deze zelfliulpcursus moeten de proefdeelnemers vooraf wel een vragenlijst invullen. Als ze een hoge depressiviteitscore hebben, krijgen ze het advies naar de huisarts te gaan. Mocht uit het onderzoek blijken dat de cursus helpt, dan willen de onderzoekers het instrument verder ontwikkelen voor permanent gebruik. (DdH)

Goed verborgen in het bètagebouw ligt een uiterst geavanceerd lasercentrum. Geschiedenisstudent Marieke Withagen liet zich rondleiden, en viel van de ene verbazing in de andere. Een ontdekkingstocht langs mechanica op celniveau. TIKST: MARIEKE WmUGEN FOTO: LCVU

Wie zonder enige kennis van zaken het Lasercentrum van de VU (LCVU) birmenloopt en een willekeurige onderzoeksopstelling onder ogen krijgt, denkt waarschijnlijk dat hij beland is in een of ander opslaghok voor spiegeltjes en lampjes. Alles staat kriskras door elkaar; een samenhang hjkt er niet te zijn. Zo verging het mij, een absolute leek, in elk geval. Groot was mijn verbazing toen ik hoorde dat het bouwen en perfectioneren van deze laseronderzoeksopstelling twee jaar duurde en meer dan 200.000 euro kostte. "Het zijn grote bedragen waar we hier mee rekenen", vertelt professor Wim Ubachs, directeur van het LCVU. Maar ze kunnen het zich veroorloven, want het centrum staat zowel nationaal als internationaal zeer hoog aangeschreven. Het gefinancierd krijgen van onderzoek is hier doorgaans geen probleem; op de afdelingen lopen meerdere mensen rond met een prestigieuze Vidi- of Vici-beurs van NWO op zak. Ook het feit dat het centrum deel uitmaakt van Laserlab Europe opent veel deuren. Dit door de Europese Unie gesteunde virtuele laserlaboratorium bestaat uit een netwerk van vooraanstaande laboratoria verspreid over heel Europa. Gevraagd naar de meest interessante projecten, steekt Ubachs enthousiast van wal. "Donderdag 15 december houden wij ons jaarlijkse symposium en daar wordt altijd een prijs uitgereikt aan het meest spraakmakende onderzoek van het afgelopen jaar. Deze keer denk ik dat twee onderzoeken in het bijzonder een grote kans maken te wirmen. De resultaten van deze onderzoeken zijn onlangs gepubliceerd in de gezaghebbende tijdschriften Science en Nature."

Spectaculair Het wordt pas echt spectaculair als ik rondgeleid word langs de verschillende opstellingen waar met behulp van lasers het onderzoek uitgevoerd wordt. Een van de twee kanshebbende onderzoeken staat onder leiding van doctor Erwin Peterman, docent bij de afdeling Natuurkunde van Complexe Systemen. Voor we het weten zijn we al een uur verder als hij begint te vertellen over 'motor-eiwit' dat in een bepaalde richting over gedeelten van dna 'wandelt'. Daarmee beïnvloedt het cruciale, intracellulaire processen en speelt het een belangrijke rol bij celdeling. "Met dit onderzoek hebben we goed gescoord", lacht Peterman. Met lasers kunnen de onderzoekers verschillende actoren in de biologische processen in verschillende kleuren laten oplichten. "Eigenlijk bestuderen wij hier mechanica op celniveau. Deze lasergebaseerde instrumenten stellen ons in staat om de elasticiteit van óna-strings te testen door ze als 'optisch pincet' in te zetten. We kunnen de uiteinden als het ware met de laser vastpakken en ze vervolgens uit elkaar trekken."

Lichtreceptoren Peterman leidt me door het labyrint van gangen naar opstellingen van zijn collega's waar heel andere onderzoeken uitgevoerd worden. Professor Marloes Groot is bijvoorbeeld bezig met een onderzoek naar de werking van lichtreceptoren in het proces van fotosynthese. Deze processen vinden in een zeer kort tijdsbestek plaats, maar dankzij de snelle lasertechniek kunnen ze toch bestudeerd worden. Ook Groot neemt gelukkig uitgebreid de tijd om uit te leggen waar het om draait. Maar de taal die in deze wereld gesproken wordt, is niet de mijne.

Voetlicht

En hoewel zowel Peterman als Groot heel ver komen met het omzetten van hun zinnen naar Jip-en-Janneke-taal, blijven het voor mij toch betogen met een bijna-sprookjesachtige klank. Ook merk ik tot mijn grote schaamte dat ik ergens nog steeds verwacht dat professoren in laboratoria witte jassen dragen, man zijn, oud, en zelfs misschien wel een beetje op Einstein lijken. Maar deze professor is een jonge vrouw en draagt een spijkerbroek en een hip lang vest. Lachend incasseert Groot de 'belediging' als ik vraag of zij misschien met haar promotieonderzoek bezig is. Ze legt uit dat Nederland een uitzondering is als het gaat om de man-vrouwverhoudingen bij de exacte faculteit. In het buitenland is de verhouding veel meer gelijk. Haar aanstelling als hoogleraar is een van de pogingen om aan de VU de verhoudingen meer in evenwicht te brengen [Fenna-leerstoelen, red.]. Tevens begeleidt Groot vijf promovendi, onder wie vier vrouwen.

Knetterend kleurenspektakel Verder gaat de ontdekkingstocht door het lab. Peterman staat erop nog even bij het onderzoek van doctor Kjeld Eikema te gaan kijken, het andere onderzoek dat volgens Ubachs grote kans maakt in de prijzen te vallen. Eikema is bezig met onderzoek naar de zogenaamde 'frequentiekam'. Met behulp van deze techniek kan onder andere worden bereikt dat tijd veel preciezer kan worden gemeten. Recentelijk pu-

'Iedereen staat versteld van de kracht van onze lasers'

Eindelijk staat Maria van Hongarije eens voor het voetlicht. In tegenstelling tot haar voorgangster Margaretha van Oostenrijk kreeg Maria van Hongarije weinig aandacht van historici. Jacqueline Kerkhoff brengt daar verandering in. Maria van Hongarije was van 1531 tot 1555 regentes der Nederlanden. Ook hield zij hof in de Oostenrijkse erflanden: Hongarije en Spanje. Kerkhoff trok dwars door Europa naar allerlei archieven om daar informatie over het hofleven van de regentes boven water te krijgen. Zo vond ze oude hofrekeningen waaruit bleek dat Maria manieren zocht om haar zin door te drukken als het aanstellingen betrof Haar broer Karel V probeerde haar daarin klein te houden, maar dat lukte hem niet altijd. Kerkhoff promoveert 19 december op haar proefschrift Maria van Hongarije en haar hof 1505-1558. (FB)

Eikema en de antimaterie Onderzoeker Kjeld Eikema houdt zich bezig met onderzoek naar antimaterie. Dat zijn deettjes met dezeHde massa, maar een tegengestelde lading als gewone materie. Als materie en antimaterie bijelkaar komen, lossen ze op in licht. Eikema gebruikt zeer geavanceerde lasers om de eigenschappen van het gewone waterstofatoom te vergelijken met de eigenschappen van anthwaterstofatomen. De zogeheten frequentiekamlaser is in Duitsland ontwikkeld door Nobelprijswinnaar Theodor Hänsch. Eikema werkte eerder als postdoc in de onderzoeksgroep van Hänsch en bracht diens geavanceerde lasertechniek naar de VU. Dit type laser maakt het mogelijk om extreem korte iichtpulsen met extreem korte golflengtes te maken, waarmee de dynamische eigenschappen van atomen en moleculen kunnen worden onderzocht. PIW]

Zonne-energie

9

bliceerde Eikema hierover in Science. Eikema is een bijzonder geanimeerd verteller: zwaaiend met zijn armen en benend van de # ene hoek van het lab naar de andere, legt hij uit waar hij en zijn collega's mee bezig zijn. "Onlangs stond iedereen nog versteld van de kracht van de laser die ze in dit laboratorium gebouwd hebben. De interactie die de laser in de lucht bewerkstelligde, leverde een schitterend kleurenspektakel op. We wisten wel dat we zoiets konden verwachten, maar dat het er zó uit zou zien, hadden we echt niet voorzien", vertelt promovendus Stefan. Eikema voegt daar met plezier aan toe dat het "ook nog eens ontzettend knetterde". Op bijna samenzweerderige toon snijdt Eikema een ander onderwerp aan. "Met deze techniek kunnen we zulke nieuwe dingen gaan doen. We kunnen bijvoorbeeld op zóveel cijfers achter de komma precies meten, dat het misschien mogelijk wordt om de zogenaamde natuurconstantes, waarden waarvan algemeen aangenomen wordt dat die altijd en overal gelijk zijn, in twijfel te trekken. Mochten die waarden niet echt constant zijn, dan zou dat de hele natuurkunde op losse schroeven zetten."

Zonne-energie gebaseerd op fotosynthese is het enige goede alternatief voor fossiele brandstof. Dat stelt hoogleraar biofysica Rienk van Grondelle in het nieuwste nummer van Gewoon bijzonder, magazine voor relaties van de VU. De huidige manier van zonne-energiewinning, met behulp van op silicum gebaseerde zonnecellen, is op grote schaal te duur. Van Grondelle ziet toekomst in de methode die planten al miljarden jarenlang succesvol hanteren: fotosynthese. Planten gebruiken zonlicht en eiwitten om adeninetrifosfaat te maken, dat vol chemische energie zit. Van Grondelle probeert de eiwitten zover te krijgen dat ze ook een andere energierijke stof kunnen produceren. (PB)

Fosfor Zeer reactieve fosfordeeltjes, zogeheten fosfinidenen, zouden in de industrie goed kunnen worden gebruikt als katalysator om chemische reacties te versnellen. Maar omdat ze zo reactief zijn, zijn fosfinidenen erg moeilijk te produceren. VU-scheikundige Mark Borst promoveerde onlangs op een methode om deze fosfimidenen gemakkelijker te verkrijgen. Tot nu toe was de productie van fosfinidenen een uiterst gecompliceerd proces. Borst maakte dat gemakkelijker. Hij deed dat door op zeer lage temperaturen stoffen te maken, die bestonden uit een zeer stabiele component gekoppeld aan deze fosfinidenen. Bij een toename van de temperatuur vielen deze stoffen uiteen en kwam het reactieve fosfor vrij om gebruikt te worden. Het proces van Borst brengt de industriële toepassing van het zeer reactieve fosfor als katalysator dichterbij. (WV)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen