Ad Valvas 2005-2006 - pagina 220

AD VALVAS 15 DECEMBER 2005

PAGINA 4

De wortels van het kerstfeest

En toen was er licht Kerstmis is absoluut niet uniek. Het feest heeft veel elementen van lichtfeesten uit andere Romeinse mysteriegodsdiensten. TEKST: WaiHOED VISSER

De meeste religies hebben een lichtfeest: een feest middenin de winter om te vieren dat de kortste dag voorbij is. Kerstmis is de christelijke variant van dit feest, waarin allerlei elementen van andere religies zijn overgenomen. Dat juist de verering van Christus de dominante religie zou worden, was in de tweede eeuw nog niet te voorspellen. "Het jodendom had aanvankelijk veel betere kansen", vertelt historicus Jona Lendering. "Dan hadden we nu geen kerst gevierd, maar misschien Chanoeka, het joodse feest van het licht." Om iets te begrijpen van het ontstaan van Kerstmis moeten we terug naar de derde eeuw na Christus. Het was een tijd van economische en militaire crisis in het Romeinse rijk, dat zich destijds uitstrekte van Engeland tot Egypte. De inflatie was hoog en het rijk werd van alle kanten bedreigd door opstandige volken. Vooral voor soldaten, die het rijk in militair opzicht bijeen hielden, was het een onzekere üjd. Een tijd waarin de oude Romeinse goden niet meer voldeden. Die waren te plat, te stnpfiguurachtig.

Machogoden Lendenng: "Je ziet in de tweede en derde eeuw op verschil­ lende plaatsen de behoefte aan monotheïsme groeien. Het christendom was zeker niet de enige monotheistische cultus. Je had daarnaast het jodendom, maar ook de verering van de godinnen Isis en Kybele, de cultus van Mithras, de cultus van Elagabal en van de Sol Invictus, de onoverwinnelijke zon." De godinnen Isis en Kybele waren in de derde eeuw al over hun hoogtepunt heen. Ze legden het af tegen cultussen waarin de verering van een mannelijke god centraal stond. "Juist in die mi­ litair onzekere tijd voelden de soldaten behoefte aan een machis­ tische godsdienst. Elagabal, Mithras, Hehos of de Sol Invictus zijn allemaal machogoden. Chnstus is iets minder macho, maar m elk geval is het een man", aldus Lendering.

Kortste dag De mysteriecultussen hadden enkele belangrijke elementen gemeenschappelijk Vaak werden de gelovigen door middel van een ritueel mgewijd, hadden alleen ingewijden toegang tot de belangrijke rituelen en was er de exclusieve belofte van een beter leven na dit leven voor de aanhangers van deze myste­ negodsdiensten. "Dat was anders dan de religie van de meer traditionele Romeinse of Griekse goden. Daarbij kon je veelal gewoon een tempel binnenlopen, een god eren en de volgende dag aan een andere god een offer brengen, zonder specifieke inwijding. Sommige tempels bloeiden bij het fenomeen van religieus toerisme. Bovendien hadden de goden verspreid over het rijk allerlei lokale varianten, die ongeveer met elkaar sa­ menvielen, maar vaak net niet helemaal." De derde eeuw na Christus is een overgangsfase tussen poly­ theïsme en monotheïsme: de monotheistische mysteriegods­ diensten eisen enerzijds exclusieve loyaliteit van hun gelovigen, maar tegelijkertijd lopen de cultussen zelf nog sterk door el­ kaar en nemen ze allerlei elementen van elkaar over. Zoals het lichtfeest. Lichtfeesten zijn van oudsher verbonden met de verering van de zon. Elagabal en Mithras zijn goden die sterk worden geas­ socieerd met de zon en licht. Bij de Sol Invictus­cultus is het verband met de zon het meest duidelijk terug te zien in de naam: onoverwinnelijke zon. Alle drie deze goden hadden hun verjaardag op de kortste dag, die destijds op 25 december viel. Kerstfeest dus, oftewel het feest van de lichtgoden. "Die datum hebben de christenen handig overgenomen. De kans is erg klein dat Jezus daadwerkelijk op 25 december gebo­ ren is. Er staat namelijk in de bijbel dat de herders in het veld sliepen ten tijde van diens geboorte. Dat deden ze niet mid­ denin de winternacht", legt Lendenng uit. Bij het geboorte­ verhaal van Christus is nog een aantal overeenkomsten met de god Mithras. Mithras kwam ter wereld in een grot. Ook de geboorte van Jezus wordt heel vaak afgebeeld in een grot, op

•ïT>:,»^ ^^^%j,

>opgelicht

•Christus als zonneg«fiili> s ;

'l^j­>­\'­\'^:'­'<'^2^'£'

vroeg­christelijke afbeeldingen. Mithras overwon het kwaad in de vorm van een stier, en stierenoffers speelden daarna een belangrijke rol. Lendering: "In de christelijke iconografie is die stier een os geworden. De sneer naar de concurrerende cultus is duidelijk."

Zonnegod Helios Pas toen keizer Constantijn zich in 311 tot het christendom bekeerde en het lidmaatschap van deze religie zeer bevorderlijk begon te zijn voor een camère in het Romeinse rijk, kreeg het christendom de overhand op de andere mysteriegodsdiensten. Lendering: "Het was logischer geweest als Constantijn joods was geworden. Er waren in die tijd zo'n zes miljoen joden in het Romemse njk, dat betekende dat er nog maar 54 mil­ joen mensen moesten worden bekeerd. Het aantal christenen was veel klemer." Dat de keizer toch juist christelijk werd, is volgens Lendering het beste te interpreteren als een puur per­ soonlijke keuze, die grote consequenties had voor de verdere religieuze ontwikkeling van Europa. "Maar in de praktijk liepen de cultussen veel meer door elkaar dan vaak wordt gedacht. Van Constantijn wordt wel beweerd dat hij al die cultussen ook niet goed uit elkaar kon houden." Het zou verklaren waarom de eerste christelijke keizer op ver­ schillende munten staat afgebeeld als broer van de zonnegod

f*n

Wat hebben speakers, borgsom, concertkaart, digitale camera, bijles en kabelaansluiting met elkaar gemeen? Studenten zijn hiermee afgezet. Door valse voorspiegelingen is hen geld of goed afhandig gemaakt. Zes slachtoffers vertellen.

1

1.,;

Helios en waarom Christus zelf in een mozaïek uit die tijd als de Griekse zonnegod Helios staat afgebeeld, compleet met zon­ newagen en paarden (zie illustratie). "Er zijn ook allerlei teksten in het nieuwe testament, die wijzen op een verband. Het is geen toeval dat Christus 'het licht der wereld' wordt genoemd." Hoe de relatie tussen Christus en de andere mysteriegodsdiensten precies Ugt is onmogelijk na te gaan, omdat er nauwelijks teksten bewaard zijn gebleven van die andere godsdiensten. Lendering: "Het is zeker dat er sterke famiüegelijkenissen zijn tussen de ver­ schillende religieuze figuren die in de tweede en derde eeuw in opkomst zijn. Er zijn sprekende overeenkomsten, maar we zullen nooit precies weten hoe de lijntjes hebben gelopen."

'Christus is minder machoy maar in elk geval wel een man ^

, r> ­••4"­i

Speakers "Ik fietste in oktober naar de VU om aan mijn scriptie te werken", vertelt een student artifi­ ciële intelligentie. "Ik reed over de Marathon­ weg toen twee mannen in een wit bestelbusje mijn aandacht trokken. Omdat ze me vroegen of ik in de buurt woonde, dacht ik dat ze de weg wilden vragen. Maar ze vertelden me dat ze net een aantal luidsprekerboxen hadden af­ geleverd en er nog een paar over hadden. Die konden ze terug naar hun baas nemen, maar ze wilden ze ook voor een mooi prijsje aan mij verkopen. Dan konden ze er een avond bier

van drinken. Ze hadden een folder om te be­ wijzen dat twee van die boxen normaal 1600 euro kosten. Vierhonderd euro wilden ze er­ voor hebben, maar ik wist het terug te krijgen naar tweehonderd. Ik betaalde meteen en ze leverden ze netjes aan de deur af. Maar toen ik het verhaal aan een vriend vertelde, ver­ trouwde hij het niet. Volgens verhalen op het internet is het een truc die over de hele wereld gebruikt wordt. Die speakers hadden niet de topkwaliteit die ik verwacht had. Ik heb er nog over gedacht om aangifte te doen. Maar uiteindelijk heb ik zelf die koop gesloten. Het is alleen jammer dat het niet zo'n goede deal was als ik dacht." (F B)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen