Ad Valvas 2005-2006 - pagina 79

AD VALVAS 29 SEPTEMBER 2005

W E T E N S C H A P

Bijzonder hoogleraar Archeologische Monumentenzorg Jos Bazelmans waarschuwt voor rendementsdenken

'Je ziet niet watje niet opgraaft' Archeologie is 'booming business'. Maar archeoloog Jos Bazelmans is daar niet onverdeeld blij mee. Een gesprek over slordige proefboringen en de.herkomst van geld naar aanleiding van zijn oratie. TEKST: ANNE PEK FOTO: PATRICK VAN DE LUIJTGAARDEN

Jos Bazelmans gooit een briefje van vijf op tafel. "Kijk, een Romeinse triomfboog. Wat doet die daar?" Nog een greep in zijn portemonnee. "Een middeleeuws portaal op een tientje. Waarom?" Natuurlijk gaat een archeologenhart sneller kloppen van Ionische kapitelen en romaanse timpanen. Maar dat is niet de reden waarom de bijzonder hoogleraar Archeologische Monumentenzorg ook tijdens zijn oratie met eurobiljetten wil wapperen. Nee, zegt Bazelmans; die plaatjes staan ergens voor. Ons erfgoed! "Ze gaan over de Europese gemeenschap. Ze maken dat de biljetten meer zijn dan alleen een papiertje dat transacties vergemakkelijkt. Ze zorgen ervoor dat het geld ook naar een andere sfeer verwijst. De keus voor zulke afbeeldingen is veelzeggend. Hij maakt duidelijk dat geld geen waardevrije categorie is." Een cruciaal gegeven, vindt Bazelmans. Maar, en dat is waarom hij er tijdens zijn oratie over begint: de academische archeologie is daar nog te weinig van doordrongen. Terwijl de geldstromen er de afgelopen jaren gigantisch aanzwollen en, vooral, uit een totaal andere bron kwamen, denken ze daar nog altijd 'geld is geld'. Naïef, oordeelt de bijzonder hoogleraar. Want als de financieringsbron verandert, verandert een bestel onvermijdelijk mee.

A£rikaanse rituelen Inderdaad, Bazelmans wenst zich in zijn hoogleraarschap niet te beperken tot de vraag wie wanneer welk scherfje uit de Limburgse loss mag lichten. "Ik vat mijn leeropdracht niet op als: leg studenten uit waar procedure X en wet Y voor staan", zegt hij. "Ik wil ze leren hun praktijk in een bredere context te plaatsen." Bazelmans (42), in het dagelijks leven hoofd van de sector Onderzoek van de Rijksdienst voor het Oudheidktmdig Bodemonderzoek (ROB), is dan ook meer dan 'alleen' archeoloog. Hij is tevens sociaal antropoloog. Sinds zijn vijftiende graaft hij al, maar archeologie gaan studeren was in 'zijn tijd' nog geen kwestie van gewoon archeologie gaan studeren: "Je moest eerst kandidaats doen in een ander vak. Ik koos Antropologie, en dat beviel zo goed dat ik erin verder ging." Antropologie was leuker, want academischer, licht hij toe. "Archeologie was toen echt een doe-vak. Als antropoloog neem je meer afstand. Je leert vragen te stellen bij vanzelfsprekendheden. En ziet dan bijvoorbeeld ineens opvallende overeenkomsten tussen de Hollandse politiek en Afrikaanse stammen." Namelijk? "Dat ze beide een reinigingsritueel voor geld kennen. Oké, bij ons heet dat een procedure, maar het effect is hetzelfde. Er bestaan verschillende soorten geld en geld dat van de markt komt, moet van marktkenmerken ontdaan worden voor het in de culturele sfeer mag worden ingezet." Hij heeft de voorbeelden paraat. Rudi Fuchs die groot alarm veroorzaakte toen hij geld van Audi wilde aannemen om er de nieuwbouwvleugel van het Stedelijk Museum van te financieren. Chris Dercon die een schilderij van Rothko wilde verkopen zodat hij museum Boijmans van Beuningen kon uitbreiden. Dergelijke incidenten leidden een paar jaar geleden tot een leidraad waarin is vastgelegd dat geld afkomstig uit 'afstoting' alleen mag worden besteed aan de aankoop van nieuwe of de restauratie van al aanwezige kunstwerken en niet aan verwarmingssystemen of andere vluchtige zaken. Want dan hevel je geld van de ene 'sfeer' naar de andere over, en daarmee kom je in de gevarenzone.

P r o j ectontwikkelaars En daar komt de archeologie weer om de hoek kijken. Want sinds in 1992 op Malta het 'Europese verdrag inzake de bescherming van archeologisch erfgoed' werd ondertekend, moet voor aanvang van vrijwel ieder bouwproject de bodem onderzocht worden op archeologische resten. Sindsdien vervijfvoudigde het budget

PAGINA 7

> Weetjes Energie De regering wil de elektriciteits- en gasnetten afsplitsen van de overige activiteiten van energiebedrijven, en dat is een goede zaak. Dat stelt hoogleraar Milieu-economie Jeroen van den Bergh in de NRC van 22 september. Zo'n scheiding maakt volgens Van den Bergh doelgericht toezicht eenvoudiger, wat de betrouwbaarheid van de vaderlandse energievoorziening vergroot. Daarnaast wordt de ongelijkheid tussen energiebedrijven weggenomen. Nu hebben sommige bedrijven wel en andere geen netwerk. Tegenstanders van de splitsing vrezen overnames door buitenlandse energiebedrijven. Van den Bergh wuift die angst weg: de mededingingsautoriteit houdt de consumentenbelangen heus wel in de gaten. Tot slot bestaat de vrees dat de productie van duurzame energie in gevaar komt. Van den Bergh wijst er echter op dat juist kleine energiebedrijven zonder netwerken zich bezighouden met duurzame energie. (PB)

Vuil

^Commerciële archeologiebedrijven moeten vechten om opdrachten die gaan niet snel tegen een opdrachtgever in ^

Er zitten grote en onverklaarbare verschillen in de kosten voor vuilafvoer in de afzonderlijke Amsterdamse stadsdelen. In Oost/Watergraafsmeer betaalt een gezin bijvoorbeeld ruim honderdtwintig euro meer voor het ophalen van het huisvuil dan in stadsdeel Westerpark. En dat terwijl alle stadsdelen hun huisvuil tegen dezelfde prijs afleveren bij het gemeentelijk Afval Energiebedrijf Ook zijn de omstandigheden en kosten voor het ophalen van vuilnis in elk stadsdeel hetzelfde. Dat blijkt uit de afstudeerscriptie van masterstudent Business Administration Ronald Voorsluijs. Hij bepleit een wettelijk verbod op de bemoeienis van gemeenten met commerciële vuilophaalactiviteiten. (PB)

Tanduitval voor archeologisch onderzoek in Nederland. "Er wordt nu zo'n zeventig miljoen euro per jaar aan archeologie uitgegeven", weet Bazelmans. Een flink deel daarvan is afkomstig van de markt, van projectontwikkelaars, want tegelijkertijd werd het uitgangspunt 'de verstoorder betaalt'. Met die groeiende geldstroom ging een spectaculaire groei aan archeologen gepaard. Begin jaren negentig verdienden in Nederland ongeveer tweehonderd mensen hun brood in de archeologie; inmiddels zijn dat er zo'n duizend. De meesten werkzaam in de commerciële archeologie, want op 'Malta' volgde ook nog eens de introductie van marktwerking in de archeologie. En daarin schuilt het gevaar. Hoewel, 'gevaar' is Bazelmans een te groot woord. Met het idee van een vrije markt kan hij in principe best leven. Alleen: we hebben het hier wel over geld van de markt dat naar de culturele sfeer wordt overgeheveld, terwijl de bijbehorende 'reinigingsrituelen' nog nauwelijks ontwikkeld zijn. "Het is een jong systeem", licht hij toe. "Er is bijvoorbeeld nog niet in alle gevallen geregeld dat een opgraving pas mag doorgaan als de onderzoeksplannen goed zijn. Het is wel verplicht om bij een bouwproject een Programma van Eisen op te stellen, maar zo'n PvE hoeft vervolgens niet altijd goedgekeurd te worden. Terwijl ons tijdens een steekproef duidelijk geworden is dat meer dan de helft ervan niet voldoet." Wat de gevolgen daarvan zijn? Dat is nou het vervelende met archeologie: "Je ziet niet wat je niet opgraaft. Maar in 1999 deed bijvoorbeeld een commercieel archeologiebedrijf vooronderzoek bij een bouwlocatie in Oss waarbij nogal bespaard werd op proefboringen. 'Hier ligt niets', luidde de conclusie. Een paar universitaire archeologen heeft daar toen toch nog wat opgravingsputten aangelegd, en het bleek er barstensvol archeologisch materiaal te zitten!" Bazelmans vermoedt ook dat het commer-

ciële veldwerk en de wetenschappelijke uitwerking daarvan vaak te wensen overlaten. "Particuliere bouvi^jartijen willen hun kosten zo laag mogelijk houden, en de commerciële archeologiebedrijven moeten echt vechten om opdrachten - die zullen niet snel tegen een opdrachtgever in gaan."

Zonnebloemen en snippen Gelukkig heeft de politiek inmiddels ook wel in de gaten dat er nog mazen in de wet zitten, dus op termijn zal het daarmee wel goed komen. Toch is Bazelmans er nog niet helemaal gerust op. Want het probleem met die twee 'geldsferen' is niet alleen via regelgeving op te lossen. Nederland neigt ernaar culturele waarde te vertalen in marktwaarde, stelt hij, en dat is ook een bedreiging voor de archeologie. "Je kunt wel zeggen dat investeren in archeologisch onderzoek rendeert doordat het bijvoorbeeld toeristen aantrekt, maar zie jij hoe dat zeventig miljoen euro per jaar kan opleveren?" Uiteindelijk, is zijn overtuiging, moet het bij oudheden niet om de economische waarde gaan maar om 'de reputatie van een gemeenschap'. Als in Alphen aan den Rijn de resten van een Romeins fort worden blootgelegd en onderzocht, zegt dat iets over wie 'wij' zijn, waar 'wij' bij horen. Bij Europa, bijvoorbeeld. "En dat valt niet in financieel rendement uit te drukken." De ontwerpers van de eurobiljetten hebben dat begrepen. Maar iedereen die zich onze - "overigens prachtige" - guldenbiljetten van een paar jaar geleden nog voor ogen weet te halen, kan zien hoe diep de liefde voor erfgoed hier zit. Zonnebloemen stonden erop, en snippen, en zelfs een abstracte figuur. Het wordt dus nog een hele klus, vreest Bazelmans, om de archeologie hier neer te zetten als een relevante activiteit. Bazelmans' oratie vindt plaats op donderdag 29 september om 15.45 uur in de Aula,

Mensen met het Papillon-Lefèvre Syndroom (PLS) hebben door de afwezigheid van het Cathepsin C-enzym geen afweer tegen de mondbacterie Actinobacillus actinomycetemcomitans (A.a.). Hierdoor krijgen ze parodontitis, een chronische ontsteking die het kaakbot aantast waardoor tanden en kiezen uitvallen. Op deze ontdekking promoveert Susanne de Haar dinsdag 4 oktober bij tandheelkundefaculteit Acta. De Haar onderzocht zes Nederlandse en twee Belgische patiënten die PLS hebben. Dit is een erfelijke ziekte waarbij een genetische afwijking ervoor zorgt dat er geen Cathepsin C-enzym aangemaakt wordt. Als ze niet behandeld worden, hebben PLS-patiënten vaak al voor hun twintigste geen gebit meer. (FB)

Werkgekte Wie letterlijk gek geworden is van het werk heeft recht op een schadevergoeding van de werkgever. Dat stelt juriste Marlies Vechter in de dissertatie Vergoeding van psychisch letsel door de werkgever, waarop ze maandag 26 september promoveerde. Om een vergoeding te kurmen krijgen, moet de betrokkene wel kunnen aantonen dat er een directe relatie bestaat tussen de psychische klachten en de situatie op het werk. Dat kan bijvoorbeeld als de klachten ontstaan door systematisch pesten, seksuele intimidatie of voortdurende discriminatie. Maar ook bij stress door te veel gedwongen overwerk of onveilige werksituaties maakt een schadeclaim kans. Zo kreeg een NS-machinist een schadevergoeding toegewezen omdat hij zijn werk niet meer kon doen nadat verschillende keren mensen voor zijn trein waren sprongen. Schadeclaims bij psychisch letsel worden belangrijker doordat het steeds moeilijker wordt een arbeidsongeschiktheidsuitkering te krijgen. (DdH)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen