Ad Valvas 2005-2006 - pagina 211

AP VALVAS 1 DECEMBER 2 0 0 5

G E S C H I E D E

N I

S

PAGINA 1 1

75 jaar Natuur- en Sterrenkunde

Radioactieve stofjes in pannetjes en potjes De jonge promovendus Ab Flipse beschreef de geschiedenis van Natuur- en Sterrenl<unde. En ontdel<te een ware inspiratiebron in het heldhaftige leven van oprichter Gerard Sizoo. TEKST: DIRK DE HOOG

Boekenreeks onderzoeken. Volgens Sizoo openbaarde God zich niet alleen via de bijbel, maar ook via de natuur. De titel van Flipses boek Hier leert de natuur ons zelf den weg slaat op deze opvatting van Sizoo. Die wilde de wetenschap ruim baan geven en zich niet laten leiden door een te letterlijke interpretatie van de bijbel. Wat dat betreft trad hij in een slechte tijd aan. De gereformeerde synode had net in het conflictGeelkerken de uitspraak gedaan dat de slang in het paradijs echt gesproken had. Die opvatting steunden de meeste VU-theologen en filosofen. Maar Sizoo had hier vragen bij. In die tijd schreef hij een boek over radioactiviteit, waarin hij stelde dat de aarde volgens natuurwetenschappelijke maatstaven miljoenen jaren oud moest zijn en niet pas zesduizend jaar, zoals de schriftgeleerden vonden. Maar een openlijk debat hierover ontstond nog niet. Dat gebeurde pas in 1950; toen organiseerde hij een wetenschappelijk congres om over de leeftijd van de aarde te discussiëren.

Te progressief "Je kunt de geschiedenis van de afdeling natuurkunde aan de VU lezen als een spannend jongensboek", vindt Ab Flipse (27). Hij is promovendus bij de sectie wetenschapsgeschiedenis van de exacte faculteit en schreef een boek over de 75-jarige geschiedenis van de faculteit Wis- en Natuurkunde. Of eigenlijk over een deel van die geschiedenis, namelijk de afdeling Natuur- en Sterrenkunde. Over Wiskimde en Scheikunde zijn inmiddels aparte geschiedenissen verschenen. De held in het jongensboek van Flipse is Gerard Sizoo. Die werd als net gepromoveerde natuurkundige in 1930 aangetrokken als hoogleraar natuurkunde om samen met Coops bij scheikunde en Koksma bij wiskunde de nieuwe faculteit op te bouwen. "Hij was 29 jaar, net iets ouder dan ik nu ben. En dan de uitdaging aangaan om een eigen faculteit op te bouwen. Dat maakt indruk. Ze begonnen in een gehuurd winkelpand aan het Frederiksplein in het centrum van Amsterdam. Daar stonden ze letterlijk in de keuken met radioactieve stofjes in potjes en pannetjes te experimenteren", zegt Flipse. Dat Sizoo koos voor onderzoek naar radioactiviteit had twee redenen. In Nederland was nog niemand anders daar mee bezig. Sizoo dacht door met een nieuwe activiteit te beginnen eerder geaccepteerd te worden door collega's aan de andere universiteiten, die vrij sceptisch tegenover de gereformeerde faculteit stonden. De tweede reden was heel pragmatisch. Li die tijd was werken met radioactieve stoffen relatief heel goedkoop. "Sizoo is 93 jaar geworden. Dat heeft me wel verbaasd, want men was zich toen nog niet zo bewust van de gevaren van radioactiviteit. Misschien heeft hij bepaalde stofjes wel gewoon met zijn blote handen beetgepakt. Ik denk dat zijn redding is geweest dat hij met name met natuurlijke, laag-radioactieve stoffen werkte. Zoals het toen ging, zou het nu absoluut niet meer mogen", aldus de auteur.

Atoombommen Voorlopig hoogtepunt van de nieuwe faculteit was de opening van een splinternieuw gebouw in 1933 aan de De Lairessestraat. Sizoo was overigens niet de eerste keuze van het toenmalige VU-bestuur. Flipse: "De kandidaat moest èn een goed wetenschapper zijn èn overtuigd gereformeerd. De eerste kandidaten waren in de ogen van de bestuurders niet recht genoeg in de leer. Sizoo wel, maar die was natuurlijk erg jong en onervaren. Maar ze hebben de gok genomen en die heeft voor de VU zeker niet slecht uitgepakt. Na de Tweede Wereldoorlog was Sizoo dé expert in Nederland op het gebied van kernfysica, wat toen een buitengewoon belangrijk onderzoeksgebied was gewor-

den, nadat de Amerikanen als eersten atoombommen hadden ontwikkeld en gebruikt." Overigens was ook de oprichting van de natuurkundefaculteit niet de eerste voorkeur van de bestuurders. Die hadden liever een medische faculteit gehad, maar dat was toen nog niet haalbaar. En de tijd drong, want volgens de wet moest de VU in 1930 naast Theologie, Letteren en Rechtsgeleerdheid een vierde faculteit hebben. Dus werd de faculteit Wis- en Natuurktmde uit de grond gestampt die het eerste jaar acht jongens en een meisje als studenten trok.

Slang in paradijs

De stichting was niet alleen pragmatisch. VUoprichter Abraham Kuyper pleitte er in 1880 al voor. De strijd voor een christelijke wetenschap speelde zich volgens hem vooral af op het gebied van de natuurwetenschappen en Kuyper wilde vooraan gaan in de strijd en het front opzoeken. Wat dat betreft was Sizoo een goede keuze. Die streefde ook naar een christelijke wetenschap, maar nam de natuurwetenschappelijke methodes van meten en weten wel serieus. De natuurwetten stonden volgens hem niet in de bijbel beschreven, maar moesten ontdekt worden door de natuur zelf te

Honderd kilo uranium De Nederiandse regering had in 1938 tien ton uraannitraat gekoclit op advies van de Leidsche natuuritundige De Haas, bij wie Sizoo was gepromoveerd. De radioactieve stof lag in vaatjes opgeslagen in een Leids laboratorium. In de ooriog verdwenen ze naar Delft en werd net gedaan of het om gele verf ging. Daardoor bleef deze strategische stof u'rt handen van de Duitse bezetters. Na de ooriog belandde de handel in een loods op het terrein van de artillerie-inrichting Hembrug vlak boven Amsterdam. Na een brieve van de minister-president ging Sizoo op de flets een kijkje nemen. Hij schrok zich rot. De vaten lagen in een voor iedereen toegankelijke loods met een bordje Nederiandse Uraniumvoorraad erboven. Hij liet de vaten overbrengen naar het nieuwe kernfysisch onderzoekscentrum in de Watergraafsmeer, maar stuurde ook honderd kilo naar zijn eigen laboratorium. Die vaatjes verhuisden mee naar het nieuwe laboratorium aan de De Boeielaan dat in 1965 openging en waar de natuurkundigen nu nog zitten. De tachtig kilo die over was, werd begin Jaren tachtig onder deskundige begeleiding uit het VU-lab we^ehaald, wat toen een fors bedrag kostte. Terwijl de vaatjes in 1965 waarschijnlijk gewoon met de verhuiswagen waren meegekomen.

Zoals het hoort in een jongensboek zit er natuurlijk ook een bepaalde tragiek in het verhaal. Sizoo was van 1965 tot 1972 de hoogste baas van de VU als directeur van de Vereniging. Dat was net de tijd dat opstandige studenten en docenten de macht probeerden over te nemen. In 1972 moest Sizoo wijken voor een meer democratisch bestuur. "Misschien was Sizoo bij zijn aanstelling wel te progressief voor de VU, maar bij zijn vertrek te conservatief. Hij was het niet met alle vernieuwingen eens", constateert Flipse. "De invulling van de christelijke doelstelling werd steeds meer 'de wereld dienen', terwijl het Sizoo daarnaast vooral ging om het dienen van God. Dat maatschappij-kritische gedoe ging hem een stap te ver." Een opmerkelijke daad van Sizoo was het aanstellen van een hoogleraar wetenschapsgeschiedenis in 1945. Daarmee was de VU de eerste universiteit in Nederland met een leerstoel geschiedenis van de Natuurwetenschappen. Flipse: "Daar had Sizoo natuurlijk een bedoeling mee. In het verleden was de verhouding geloof en wetenschap veel minder problematisch. Sterker nog: veel natuurwetenschappelijke ontdekkingen in de 17de, 18de en 19de eeuw waren door gelovigen gedaan. Denk aan de beroemde natuurkundige Newton. Die ontdekte niet alleen de zwaartekracht, maar schreef ook veel boeken over de interpretatie van de bijbel. Sizoo hoopte door bestudering van de geschiedenis meer aandacht te krijgen voor de samenhang tussen geloof en wetenschap. Dat onderwerp boeit mij persoonlijk ook. Wetenschap en geloof zijn twee belangrijke peilers onder de westerse geschiedenis. Ik ben van de natuurkunde overgestapt naar de wetenschapsgeschiedenis. Een mooi vak en het is natuurlijk geweldig dat ik nu al mijn eerste boek afheb. Nu begin ik aan mijn proefschrift. Dat gaat ook over levensbeschouwing en wetenschap aan het begin van de twintigste eeuw, maar dan in een breder kader." Ab Flipse, Hier leert de natuur ons zelfden weg Een geschiedenis van Natuurkunde en Sterrenkunde aan de VU, Histonsche Reeks VU, deel 6. Uitgeverij Meinema 280 biz., € 22,50

'De faculteit Wis- en Natuurkunde trok in 1930 acht jongens en één meisje'

Het 125-jange jubileum was mede de aanleiding voor de publicatie van talrijke boeken over de geschiedenis van de VU. De meeste boeken zijn tot stand gekomen op initiatief van de Histonsche Commissie van de VU. Hieronder een overzicht.

Een hoeksteen in het verzuild bestel De Vrije Universiteit 1880-2005 A.Th. van Deursen Uitgeverij Bert Bakker Van genezen in geloof tot geloof in genezen De medische faculteit van de Vrije Universiteit 1880-2000 Leo van Bergen Uitgeverij Veen Magazines 25e Lustrumboek Studentencorps aan de Vrije Universiteit Uitgave in eigen beheer L.A.N.X Wetenschap en Samenleving 125 jaar Vrije Universiteit. Groei en ontwikkeling van de VU-familie in beeld Ad Tervoort en anderen Uitgave VU uitgedeeld aan eigen personeel Historische Reeks, uitgeverij Meinema:

Helpende Handen VU-plan 1937 en Vrouwen VU-Hulp in de jaren 1932-1997 Jan de Bruijn Levend onderzoek aan de Vrije Universiteit Ter gelegenheid 50-jarig bestcum faculteit Biologie Jaap Willems (red.) Vooralsnog zonder titel VU-studenten in het jaar 2000 Mare Wingens (red.) Geen duimbreed?! De Vrije Universiteit tijdens de Duitse bezetting Gjalt Zondergeld Worsteling naar waarheid De opkomst van Wiskunde en Informatica aan de VU Hendrik Blauwendraat 'Hier leert de natuur ons zelf den weg' Een geschiedenis van Natuurkunde en Sterrenkunde aan de VU Ab Flipse Kleine luyden in ontwikkeling De Vrije Universiteit en de Derde wereld 19552005 Gerard Thijs Bijzondere chemie?! 75 jaar scheikunde aan de Vrije Universiteit Kirsten Boer-van Rhenen en Nel Veithorst In voorbereiding:

Geschiedenis van de faculteit der Godgeleerdheid Maarten Aalders Verschijnt begin december D e VU en Zuid-Afrika Gerrit Schutte Verschijnt 23 december Geschiedenis van Aardwetenschappen In ontwikkeling

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen