Ad Valvas 2007-2008 - pagina 103

G E S C H I E D E N I S

PAGINA 9

'Men gedoogde elkaar in Amsterdam'

Geschiedenis van Amsterdam I

TOT 1578 EEN STAD UIT HET NIETS

Voor het eerst in zeventig jaar is er weer een compleet nieuwe geschiedschrijving van Amsterdann verschenen in ruim 2500 pagina's. Zo'n vijftig mensen hebben tien jaar eraan gewerkt. Twee coauteurs aan het woord: emeritus hoogleraar IVlarijke Spies en promovendus Harm Kaal. DIRK DE HOOG "Tegenwoordig kun je een wetenschappeUjk geschiedenisboek niet meer in je eentje schrijven. De bronnen en de kennis zijn zo enorm toegenomen de afgelopen decennia dat het echt om een interdisciplinaire samenwerking vraagt", zegt Marijke Spies, emeritus VU-hoogleraar Nederlandse hteratuur tot 1770. Zij schreef een hoofdstuk over literatuur- en kunstbeoefening in Amsterdam tussen 1578 en 1713. Twee delen van de nieuwe geschiedenis stonden onder redactie van hoogleraar geschiedenis WiUem Frijhoff, die inmiddels ook met emeritaat is. Toen deel 2A over de periode 1578-1650 verscheen in 2005, verklaarde hij in Ad Vdivas: 'Onze insteek is heel anders. De vorige geschiedschrijver van Amsterdam Hajo Brugmans (in de jaren dertig van de vorige eeuw) zag een stad als iets wat er toevallig Ugt, een plek waar mensen wonen. Tegenwoordig benaderen we een stad meer als een organisme. Wie woonden en werkten er? Welke belangengroepen had je?' Spies kan zich helemaal vinden in deze benadering: "Ik heb literatuur altijd in historische en maatschappelijke samenhang willen bestuderen. Wat dat betreft zitten Frijhoff en ik op één lijn."

Zeekaarten lezen Spies vindt het een verrijking dat in deze geschiedschrijving van Amsterdam niet zozeer d.e nadruk ligt op jaartallen en grote gebeurtenissen, maar op onderliggende structurele ontwikkeUngen in de samenleving die je jviist ook terugvindt in kunst, filosofie, wetenschap en literatuur. "De ontwikkeUng van Amsterdam

Gesciiiedenis van Amsterdam I I - 1

1578 -1650 CENTRUM VAN DE WERELD

in de Gouden Eeuw tot centrum van de wereld is natuurUjk niet te begrijpen zonder de opkomst van het protestantisme. In Nederland en met name in Amsterdam was de vrijheid van godsdienst een grondrecht, datje bovendien ook in de praktijk mocht beUjden. Dat was uniek in de wereld. Dus na de val van Antwerpen in 1598 kwamen allerlei mensen uit heel Europa naar Amsterdam, dat zich ontwikkelde tot een soort culturele en reUgieuze vrijhaven. Handelaren, maar ook kunstenaars en wetenschappers zoals Descartes. Dat heeft de stad groot gemaakt. Niet alleen financieel, maar ook op het gebied van de kunst en vooral filosofie." Amsterdam was toen al een echte kenniseconomie. "Voor die tijd konden in Amsterdam opvallend veel mensen lezen, ook onder het gewone volk. Dat kwam mede omdat protestanten vonden dat mensen zelf de bijbel moesten lezen. Die vaardigheid kwam ook heel goed van pas bij de handel. Om met schepen over de oceanen te kunnen varen, had je behoorHjk wat kennis nodig over een kompas en moest je zeekaarten kunnen lezen."

Zondagsrust Amsterdam was weliswaar het centrum van de wereld in die tijd, maar met één nadeel. In de rest van de wereld sprak men geen Nederlands. Vondel is mede daardoor niet wereldberoemd geworden, aldus Spies. "Wie wél internationaal als een groot dichter werd gezien, was Gaspar Barlaeus, maar die schreef dan ook in het Latijn. Daardoor zijn we zijn werk nu in Nederland grotendeels vergeten. Dat is de ironie van de geschiedenis." Wat ook een grote rol speelde, was de opkomst van de boekdrukkunst waarbij Amsterdam wereldvdjd een belangrijke plaats innam. "Hier drukte men van alles en de vrijheid van drukpers stond hoog in het vaandel. Toen de schout een keer een inval deed bij een drukkerij vanwege godslasterlijke boekjes. •'^%>-}t

'Amsterdam was helemaal niet zo liberaal' Dansen en boksen waren verboden tijdens het interbellum, dat blijkt uit de bijdrage van VU-promovendus Harm Kaal:

eens in dit soort kwesties. Die waren voor de verheffing van het volk en zagen arbeiders Hever naar de schouwburg, het concertgebouw en de bibhotheek gaan."

"Mijn bijdrage bestaat uit duizend woorden, maar met veel plaatjes erbij zijn het wel tien pagina's geworden. Die opzet met veel tekeningen, kaarten en foto's maakt de boeken aantrekkelijk voor een breed publiek. Ik heb een katern gemaakt over het culturele leven tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Mijn proefschrift gaat dan ook over de periode dat Willem de Vlugt burgemeester was van Amsterdam (1921-1941). De titel van deze aflevering van de geschiedenis van Amsterdam Tweestryd om de hoofdstad geeft goed aan waar het om gaat in de twintigste eeuw. Enerzijds heb je de voortdurende strijd tussen de regering in Den Haag en de roerige hoofdstad, die onder meer uitmondde in de enorme rellen bij de kroning van Beatrix in 1980. Maar anderzijds zijn er binnen de stad zelf ook voortdurend tegenstellingen en conflicten, die soms heftig uit de hand lopen, zoals het Jordaanoproer in 1934.

"De opkomst van de revue met danseressen op het toneel kon ook niet op een warm onthaal van de burgemeester rekenen en toen de bekende Amerikaanse zangeres Josephine Baker, van dat bananenrokje, naar Amsterdam kwam, leidde dat tot grote commotie. De politiecommissaris had al eerder zijn bedenkingen geuit over de opkomst van 'negermuziek'. Dat zou meisjes aanzetten tot onzedelijke handelingen. Maar heel wat Amsterdammers vonden die opmerkingen discriminerend. Burgemeester De vlugt was ook tegen bokswedstrijden

Onzedelijk "Het valt op dat Amsterdam in die periode helemaal niet zo vrijzinnig en Uberaal was als veel mensen denken. Net als in veel andere steden in Nederland gold er bijvoorbeeld een dansverbod. Zelfs op straat bij het draaiorgel mocht niet worden gedanst, want dat was onzedelijk. Een paar cafés op de Zeedijk hadden een dansvergunning vanwege de zeelieden. Rotterdam en Den Haag waren daar een stuk makkehjker in. Later kregen ook een paar cafés op het Rembrandtplein en het Leidseplein een vergunning onder strenge voorwaarden. Er moest een aparte dansvloer zijn waar maar een beperkt aantal mensen tegeHjk op mochten dansen en eromheen moest een ruimte van een meter breed vrij worden gehouden zodat toezichthouders van alle kanten in de gaten konden houden wat die

Gesciiiedenis van Amsterdam 11-2

1650-1813 ZELFBEWUSTE STADSTAAT

kreeg hij de wind van voren van de drukker. 'Hoe duifje hier binnen te vallen?' Dat hier bijvoorbeeld bladmuziek werd gedrukt, wat toen nog heel moeiHjk was, stimuleerde het culturele leven, net zoals het drukken van zeekaarten positieve effecten had op de handel." of Amsterdam een echt tolerante stad was, betwijfelt Spies. "Men gedoogde elkaar vooral door bepaalde sociale codes te hanteren. Je vraagt iemand niet naar zijn inkomen en zijn geloof en je bemoeit je niet te veel met elkaar. 'Val mij niet lastig, dan val ik jou niet lastig'. Was de moraal. Maar daar hield niet iedereen zich aan, hoor. Het kwam voor dat als handelaren op zondag een schip heten lossen in de haven, de dominees het volk in de kerk opriepen om bij die mensen op de grachten de ruiten in te gaan gooien. Want de zondagsrust moest wel worden afgedwongen."

Bananenrokje

Gesciiiedenis van Amsterdam III

1813-1900 HOOFDSTAD IN AANBOUW

Stelletjes aan het uitvreten waren. En natuurUjk niet dansen op zondag. De burgemeester kreeg veel kritiek van de liberalen in de gemeenteraad, maar hield lang zijn behoudende beleid in stand, gesteund door de protestanten en de kathoheken. De sociahsten twijfelden nogal

en films over die sport. 'Als je bloed wüt zien, ga je maar naar het abattoir', zei hij. Overigens werden alle films vooraf gekeurd door burgercomités of ze wel geschikt waren voor jeugdigen. Die zouden bijvoorbeeld uit stelen gaan om sigaretten te kunnen kopen als ze rokende filmsterren zouden zien. "Het was natuurlijk ook een tijd van feUe politieke tegenstellingen. Communisten en fascisten vochten bijna dagelijks met elkaar op straat en er waren regelmatig problemen met politieke voorstellingen en films. De burgemeester verbood onder meer een culturele manifestatie tegen de Olympische Spelen in Berlijn, waar Hitler al lang en breed aan de macht was. De Nederlandse neutraliteit mocht niet in gevaar komen. Je ziet in die periode dat het stadsbestuur steeds minder toestaat in de openbare ruimte. De orde moest tenslotte worden gehandhaafd en de overheid hoorde te waken over de moraliteit en zedelijkheid van de bevolking. Ging dat niet goedschiks, dan kwaadschiks met fors politieoptreden. Dat is een rode lijn in de hele geschiedenis van Amsterdam. Telkens zijn er conflicten en ruzies tussen allerlei verschülende groepen in de stad. Jong tegen oud, links tegen rechts, arm tegen rijk, de ene etnische groep tegen de andere. Dat is de keerzijde van de pluriformiteit. Dus de taak van het stadsbestuur is voortdurend de boel bij elkaar te houden, zoals burgemeester Cohen het uitdrukt. Dat lukte De Vlugt in die tijd uiteindelijk best aardig, ondanks alles."

De geschiedenis van Amsterdam verschijnt onder auspiciën van de Jan Wagenaar Stichting. Die stichting is vernoemd naar stadshistoncus Wagenaar die in 1768 de stadsgeschiedenis in dertien delen beschreef. Meer info. www.boomsun.nl>geschiedenisvanamsterdam. De vijf delen van de Geschiedenis van Amsterdam kosten elk € 49,40. Reageren*? Mail naar: redactie@advalvas vu.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen