Ad Valvas 2007-2008 - pagina 155

AD VALVAS 1 5 NOVEMBER 2 0 0 7

W E T E N S C H A P

PAGINA 5 t«S#pt^

Promotieonderzoek naar egodocumenten van gevangenen

^Geloof overleeft concentratiekamp Bettine Siertsema analyseerde I ruim honderd dagboeken van Nederlandse gevangenen in nazi-copcentratiekampen. Hoe verweerden gevangenen zich ^ tegen de ontmenselijking?

4

hun vijanden moesten vergeven. Maar aan het beeld van God als degene die alles bepaalt wat er in hun leven gebexirt, daar twijfelen ze niet aan. Ze kennen uiteraard het verhaal van Job uit de Bijbel, die door God zwaar op de proef wordt gesteld om zijn geloofsvastheid te testen."

Sommige overlevers beschouwen zich als door God uitverkoren. Wat vindt u daarvan? "Een heikel punt. Aan de ene kant is het heel invoelbaar dat mensen God dankbaar zijn dat TEKST: DIRK DE HOOG ze de verschrikkingen hebben overleefd. Als je FOTO'S VU/HIERONYMUS EVERS gelooft dat God je lot bepaalt, zoek je daar wellicht een reden achter, een opdracht van God. Waarom hebt u voor dit onderwerp gekoVeel mensen zien het dan ook als een morele zen? plicht hun kampervaringen op te schrijven en "Halverwege de jaren tachtig verscheen er door te vertellen, zodat anderen weten wat er meens veel literatuur over kinderen van ouders werkeUjk is gebeurd. De andere kant is natuurmet vreselijke oorlogservaringen. Ik raakte gemteresseerd in die boeken. Zomaar een vrijdag- lijk dat heel veel mensen het niet hebben overleefd. Voor mij wringt het daar, waarom zou de middag van Chaja Polak bijvoorbeeld, heeft veel een wel uitverkoren zijn en de ander niet? Dat indruk op me gemaakt. Ik zat in een leesgroepje vind ik moeilijk, maar daar lees je nauwelijks en zo ben ik ook bij de egodocumenten terechtover in die literatuur. Overigens zie je dat gevoel gekomen van mensen die zelf in concentratievan speciaal door God gered te zijn alleen bij kampen hebben gezeten. Dat was al na mijn christelijke auteurs, niet bij joodse." studie. Bij ons thuis sprak ik met mijn ouders wel over de oorlog natuurlijk, maar die hebben daar zelf geen traumatische heriimeringen aan Er zijn toch ook mensen van him geloof overgehouden." gevcdlen? "Nico Pols bijvoorbeeld. Die studeerde theologie toen hij in een kamp belandde. Na de oorlog is Bij de meeste christelijke auteurs is hun hij dominee geworden. Op latere leeftijd heeft godsbeeld niet veranderd door hun ervahij in zijn memoires nauwgezet over zijn kampringen in de kampen. Had u dat resultaat ervaringen geschreven. In de inleiding die zijn verwacht? vrouw heeft geschreven, staat dat hij na een "Dat vond ik nogal verrassend. Achteraf is het paar jaar het ambt van dominee heeft opgegewel begrijpeUjk. Het leven werd door de oorlog ven, omdat hij niet meer in een God van liefde en de ervaringen in de kampen zo op z'n kop kon geloven. OpmerkeUjk is dat hij daar zelf gezet dat mensen teruggrepen op wat houvast niet over schrijft. Bij joodse schrijvers zie je het geeft. Dat was hun geloof Daar wilden ze juist ook wel, maar die waren niet altijd heel gelovig. niet aan tomen. De christelijke auteurs die ik Vaak was er wel binding met de joodse cxiltuiir behandel, hebben bijna allemaal heel snel na en traditie, maar niet echt met het geloof Een de oorlog gepubHceerd. Daarna valt een stUte. goed voorbeeld is de arts EUe Cohen. Hij schrijft Ik sluit niet uit dat na een paar jaar bezinning ambivalent over zijn geloof Zijn slotsom is wel van alles in hun denken is veranderd. Maar dat hij God uiteindeUjk achtergelaten heeft in daar hebben ze niet over geschreven. Soms Auschwitz. Maar bij de echt orthodoxe joden zie beschrijven ze natuiirlijk wel hun worsteling je geen twijfel over hun godsbeeld." met bepaalde geloofsvragen, bijvoorbeeld of ze

Wie is Siertsema? 1955 geboren in Haarlem 1974-1983 studie Nederlands aan de VU Diverse bijbanen, onder meer bij een uitgeverij in België 1983 Secretaris college van decanen VU 1990-heden Stafmedewerker Blaise Pascal

Instituut Lid preekteam Studentenekklesia Amsterdam Siertsema promoveerde 7 november 2007 op

Uit de diepten, Nederlandse egodocumenten over de nazi concentratielfampen. Uitgeverij Skandalen, € 39,50.

Putten mensen ook steun uit hun geloof? "Ja, daar schrijven ze ook over. Voor christenen gaat het vaak over hun individuele band met God. Bij joden zie je meer de troost van de collectief gedeelde rituelen. Een bekend boek wat dit betreft is Hel en hemel van Dachau van Jacobus Overduin. Die was in 1942 aan het eind van zijn Latijn. Zowel mensen in het kamp als zijn familie in Nederland bidden om verbetering van zijn positie. Hij krijgt het ook beter. Zelf ziet hij daar de hand van God in en hij schrijft dat de gebeden verhoord zijn. Dat boek was vlak na de oorlog razend populair onder protestanten."

Bettine Siertsema: 'God is niet verantwoordelijk voor de holocaust, maar wij mensen'

Veel auteurs zijn meer geschokt door de houding van hun medegevangenen dan door de bewakers. Waarom is dat denkt u? "Je moet beseffen dat veel verhalen zich afspelen in Nederlandse kampen. Daar zat een heel gemêleerde bevolking, ook zwarthandelaren en echte criminelen. Dat geeft vast een andere moraliteit en onderlinge verbondenheid dan in bepaalde kampen in Duitsland waar alleen politieke gevangenen zaten. Voor veel auteurs is het een enorme aantasting van hun mensbeeld dat gevangenen van alles doen om zelf te overleven. Stelen van medegevangenen, het verraden, liegen en bedriegen. Terwijl ze verwachten dat de lotgenoten solidair met elkaar zouden zijn en elkaar steunen. Bovendien is het zo dat de bewakers en de SS'ers op voorhand gezien werden als vijanden van wie je niets goeds te verwachten had. Dat waren beesten en duivels. De gevangenen zaten echt bovenop elkaar gepakt - altijd lawaai, nooit even een plek voor jezelf Dat geeft heel veel irritatie, waar ze ook over schrijven."

wereld en de mensen staat en alles tot in detail regelt. Niet voor niets zijn de werken van Etty Hillesum erg populair onder veel gelovigen. Zij heeft het meer over hoe God in jezelf aanwezig Heeft de holocaust uw godsbeeld veranderd? "Ja, maar dat was al gaande toen ik aan deze studie begon. Ik ben vrij traditioneel, mild gereformeerd opgevoed en kan me nog goed herinneren hoe ik als meisje in bed lag te bidden dat het morgen alstubHeft mooi weer mocht zijn, omdat we een schooheisje hadden. Bij mij was het beeld dat God almachtig is en alles bepaalt, al aan het schuiven. Misschien dat ik me juist daardoor tot dit onderwerp aangetrokken voel. Ik ben er nog niet klaar mee. Ik voel me aangesproken door de opvatting van Abel Herzberg God als ethisch principe. Maar dat vind ik ook heel abstract en te weinig persoonlijk. God hoort ook bij mijn dagelijkse leven. Mijn godsbeeld is dus erg diffuus."

Heeft de holocaust op de duur de theologie wel veranderd? "Dat is mijn stellige overtuiging. Na de oorlog is er veel aandacht gekomen voor bijvoorbeeld de joodse wortels van het christehjk geloof en dat is momenteel een bepalende visie binnen het christendom. Ook zien veel mensen God niet meer als een almachtig iemand die boven de

In het slothoofdstuk haalt u psalm 115 aan. 'De hemel is de hemel van de Eeuwige, de aarde heeft hij aan de mensen gegeven.' Is dat uw lijfspreuk? "Misschien wel. Wat na de dood is, weten we tenslotte niet. Je kunt alleen maar hopen op een hiernamaals en erover spenderen. Misschien moet je je er niet al te veel mee bezighouden.

Het gaat erom dat het hier op aarde in orde komt. Dat is onze opdracht. God is niet verantwoordelijk voor de holocaust, maar wij menEn nu gebeurt het weer in Darfur. "Ja. Wreedheid is blijkbaar van alle tijden. Ik begrijp de machteloosheid van veel mensen wel. Veel joodse auteurs over de Tweede Wereldoorlog oordelen redeUjk müd over de passieve houding van veel omstanders. Die konden tenslotte niet individueel de treinen tegenhouden. Nu zetten veel mensen de televisie uit als het over Darfur gaat. Het verhaal gaat dat veel omwonenden van het kamp Westerbork de gordijnen dicht deden als de treinen naar de vernietigingskampen langskwamen. Dat ze het niet wilden zien, wil niet zeggen dat ze allemaal onverschillig waren. Er waren ook mensen die de briefjes die de gedeporteerden uit de trein wierpen opraapten en naar familieleden brachten. Daar moeten we ook oog voor hebben, al had je graag gezien dat er méér was gedaan." Op woensdagmiddag 21 november vindt het symposium 'Het wapen van de geest' plaats in De Uilenburger synagoge Organisatie Blaise Pascal Instituut in samenwerking met het VU podium Meer info wwwvupodium nl en agenda op pag 10 Reageren' Mail naar redactie@advalvas vu nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen