Ad Valvas 2008-2009 - pagina 457

campus/recensie ii

ad valvas 8 mei 2009

Film filosofie

Denken in het donker

Over sommige films raak je niet uitgepraat. Ook filosofen niet. Waar gaan die zogeheten cultfilms over? Twee betogen over twee nieuwe klassiekers.

Donnie Darko

Mens in opstand Eternal Sunshine of the Spotless Mind

Een licht bezoedelde geest Nietzsche schrijft ergens dat vergeten een voorwaarde is om in het heden te kunnen leven. Het lijkt of de hoofdrolspelers van de knappe film Eternal Sunshine of the Spotless Mind zich deze gedachte eerst eigen hebben gemaakt om haar later met kracht te verwerpen en uiteindelijk toch voorzichtig te omarmen. De introverte Joel (Jim Carrey) en de impulsieve Clementine (Kate Winslet) hebben elkaar tijdens een feestje op het strand ontmoet. Daar begint hun stormachtige liefde die echter langzaam maar zeker doodbloedt. Daarom besluit Clementine Joel door de hersenscanner van het bedrijfje 'Lacuna' uit haar geheugen te laten wissen. Omdat Joel ook niet kan leven met de herinnering aan deze mislukte liefde, besluit hij dezelfde procedure te ondergaan. Om het heden mogeUjk te maken, moet hij net als Clementine het verleden achter zich laten. Halverwege de behandeling krijgt Joel echter spijt. Dan volgt een race door het geheugen om het wissen van de herinneringen voor te blijven. Uiteindelijk zijn zij bereid om toch een deel van hun verleden achter zich te laten en proberen zij de draad van hun Uefde weer op te pakken.

Fantoomherinneringen Hersenwetenschappers stellen meestal dat herinneringen niet op aanwijsbare plaatsen in het brein aanwezig zijn, en dus zou een dergelijk uitwisproces onder de categorie sciencefiction vallen. Dit zou kunnen verklaren dat herinnerin-

gen die in de film uitgewist zouden moeten zijn, toch nog aanwezig blijken Zoals een geamputeerd been in de beleving van de geamputeerde nog steeds tot het lichaam behoort, zo lijken de 'fantoomherinneringen' van Joel en Clementine nog steeds deel uit te maken van hun identiteit. En dat is maar goed ook, want deze herinneringen zijn wezenlijk voor wie zij zijn. Het lijkt er dus op dat Nietzsche iets over het hoofd ziet. Zeker, 'gezegend zijn de vergeetachtigen want zij herinneren zich hun blunders niet', zoals een in de film aangehaald citaat van deze filosoof luidt. Om verder te kunnen in het leven is het inderdaad soms cruciaal om te vergeten. Maar, zoals Hegel beweert, dit is niet het hele verhaal. Volgens hem kunnen we alleen een nieuwe stap zetten door een goed inzicht in wat we verworven hebben en in wat we achter ons wiUen laten. We moeten ons daarom herinneren wat we zouden willen vergeten. Ook voor Joel en Clementine lijkt een nieuw begin slechts mogelijk dankzij een lichtelijk 'bezoedelde geest'. Everyhody's gotta leam sometimes...

EDWIN KOSTER docent wijsgerige vorming Eternal Sunshine of the Spotless Mind 2004,108 minuten, VS, romantisch drama/ sciencefiction regisseur Michel Gondry scenario Charlie Kaufman acteurs Jim Carrey, Kate Winslet e a Oscar voor beste scenario

'Ik kom in opstand, dus wij zijn', zo schrijft Albert Camus in De mens in opstand (1951). Een mens in opstand zegt nee tegen het leed van het menselijk bestaan. Tegelijkertijd zegt hij ja tegen iets in de mens zelf, als een waarde waarvoor hij eerbied vraagt. En voor die eerbiediging wil de opstandige zich inzetten, desnoods ten koste van zijn eigen leven. Want de menselijke waardigheid is een gemeenschappelijk goed dat voor de mens in opstand veel meer betekent dan diens eigen, individuele lotsbestemming. Uit de opstand vloeit medemenselijkheid, solidariteit, voort. 'Ik kom in opstand, dus wij zijn.' Op het eerste gezicht lijkt de film Donnie Darko (2001) een aaneenschakeling van bizarre verhaalelementen. De film gaat over een hoogbegaafde, schizofrene puber die via een wormgat door de tijd reist, visioenen krijgt van een sinister ogend reuzenkonijn, en ondertussen het einde van de wereld probeert te voorkomen. Maar achter dit vreemde plot gaat een indringend portret schuil van een vertwijfelde jongen die verlangt naar een betere, rechtvaardigere wereld. Donnie vraagt zich af of God bestaat, of eenzaamheid onvermijdeUjk is en of een mens iets aan de loop der dingen kan veranderen. En de antwoorden die de film geeft op die vragen, lijken op die van Camus.

Behoud van medemensen Volgens Camus is de opstand iets anders dan de revolutie. De opstand stelt een mens in staat om zichzelf te overschrijden, om nieuwe dingen te scheppen, en om op die manier naar een eenheid te zoeken in deze versplinterde wereld. De opstand is een evolutionaire, creatieve beweging. De revolutie eist daarentegen een onmiddellijke eenheid, een totaliteit, die tot stand wordt gebracht door alle ongewenste elementen te vernietigen. De revolutie kiest voor de totale afbraak, terwijl de opstand juist kiest voor de schepping van nieuwe ideeën, nieuwe kunstwerken, nieuwe werelden. Deze tegenstelling zien we in Donnie Darko terug in Donnies strijd met Frank, het reuzenkonijn.

Frank is een product van Donnies eigen geest, een alter-egoprojectie geboren uit Donnies verlangen naar een betere wereld Aanvankelijk denkt Donnie dat hij geen andere keuze heeft dan Frank te gehoorzamen, maar gaandeweg ontworstelt Donnie zich toch aan de invloed van zijn alter ego. Frank is namelijk van plan de wereld te vernietigen om een einde te maken aan het lijden en het onrecht in de wereld, moet er een einde komen aan die wereld als geheel. Frank belichaamt de revolutie, terwijl Donnie voelt dat dit geen antwoord kan zijn op de onrechtvaardigheid van het bestaan. Zijn strijd met Frank leidt Donnie uiteindeUjk tot inzicht in de werkelijke waarde van zijn opstand, namelijk de medemenseUjkheid. In de opstand, zo stelt Camus, vinden mensen een gemeenschappeUjke waarde, namelijk dat zij allemaal lijden aan dezelfde pijn. die van de absurditeit van de wereld, van de breuk tussen de mens en de wereld, en van de breuk tussen mens en medemens. En voor die gemeenschappelijke waarde, voor het behoud van de medemensen en van de wereld waarin zij leven, is Donnie Darko bereid te sterven, als een camusiaanse 'mens in opstand'.

ALLARD DEN DULK docent wijsgerige vorming Donnie Darko, 2001, 113 minuten, VS, thnller, drama, sciencefiction regie en scenario Richard Kelly acteurs Jake Gyllenhaal, Holmes Osborne, Maggie Gyllenhaal, James Duval, Patnck Swayze, Mary McDonnell, e a muziek Michael Andrews Deze filmbesprekingen komen uit de vierdelige serie Film Filosofie, die VU Podium vorige maand organiseerde. Na vertoning van de film in het VU hoofdgebouw lichtten vier filosofen een cultfilm toe. Reageren"? Mail naar redactie@advalvas vu nl

Recensie

Hopeloos en hulpeloos in Cannbodja Gea Wijers werkte bij een vrijwilligersorganisatie in Cambodja. In Zwemmen in een nieuw aquarium beschrijft ze haar ervaringen. Een waarschuwing voor allen die als vrijwilliger in ontwildcelingslanden willen werken. PETRA BOLTEN Pure wanhoop voelt de auteur na zestien maanden verblijf in het land van The Killing Fields. Wijers schrijft 'Ik ben teleurgesteld. Met alle goede wil van de wereld zie ik niet hoe ik, mijn organisatie en alle andere ngo's hier bijdragen aan het zelfrespect van de Cambodjanen.' VU-promovendus Gea Wijers (1972) doet verslag van haar werkervaring in Cambodja bij het ministerie van MUieu in Phnom Penh. Uitgezonden door een Engelse niet-gouvernementele

organisatie (ngo) reist ze in 2006, vol idealen, naar Cambodja om daar op lokaal niveau haar 'kennis te delen'. Als deskundige in cross-culturalmanagement en communicatiestrategieën wil ze 'meewerken aan een wereld waarin mensen elkaar kunnen en willen begrijpen. Waar ze elkaar kunnen helpen over alle culturele barrières heen.' Maar al gauw krijgt Wijers een enorme cultuurschok en blijft er weinig over van dat idyllische plaatje Het 'echte' Cambodja blijkt een land met een corrupte schijndemocratie, een land vol van in de bureaucratie verstrikt geraakte hulporganisaties, een land met een doodgezwegen en onverwerkt Rode Khmer-verleden. Cambodja blijkt een exotisch aquarium, waarin Wijers ronddobbert als een zich immer verbazende buitenstaander of hulpeloze young professional. 'Ik voel me hopeloos hulpeloos. Ik kan niet weten of begrijpen hoe hun leven eruit ziet. Ik kan niet de dingen meenemen die hen op hun gemak zullen stellen. Goede bedoelingen is alles wat ik heb.'

Naarmate de lezer verder leest, wordt de vraag voor Wijers steeds klemmender 'Wat zijn wij westerlingen hier eigenlijk aan het doen?' Hoe verder ze zoekt, hoe meer haar sprookje afbrokkelt. De meeste organisaties blijken vooral druk te zijn met fondsen werven en donoren tevreden stellen. 'Als er weer een leuk project wordt opgezet op initiatief van een donor, en er wordt een nieuwe buslading internationale adviseurs ingevlogen om een eigen organisatie naast aUe bestaande organisaties op te zetten, begin je je af te vragen of dit allemaal wel zo handig is. Helpt dit tegen corruptie? Helpt dit nou echt tegen armoede?' De lokale hulporganisaties denken in ieder geval van niet. Tijdens een conferentie geven zij een duidelijke boodschap 'EigenHjk hebben we het liefst dat alle internationale ngo's zo snel mogeUjk uit Cambodja verdwijnen.' Wijers kan niet anders dan tot dezelfde conclusie komen. 'Met al het geld dat in dit land rondgepompt wordt, raken we steeds verder verwijderd van de mensen die we zo graag willen helpen.'

Vrijwilligers zouden voor vertrek naar een ontwikkelingsland dit boek moeten lezen, zodat ze niet - zoals Wijers - hun hoofd uit wanhoop tegen een muur willen slaan. Gea Wijers, Zwemmen in een nieuw aquarium Berichten uit Cambodja Free Musketeers, Zoetermeer 2009, € 16,95.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen