Ad Valvas 2008-2009 - pagina 529

Vrij 15

ad valvas 18 juni 21

Veel van ons gedrag is geen bewuste keuze. Maar wie denkt dat hij helemaal geen vrije wil heeft, loopt psychisch vast, stelt sociaal psycholoog Sander Koole. TEKST: FLOOR BAL ILLUSTRATIE: MERLIJN DRAISMA

Grote beslissing? Vertrouw op het onderbewuste

BEPERKT BAAS IN EIGEN BREIN G

Vals spelen

eef studenten een puzzel met woorden die met ouderdom te maken hebben en ze lopen na afloop net als bejaarden opeens een stuk langzamer terug naar de lift. Laat ze puzzelen met termen die bij ambities horen en ze zijn daarna een stuk fanatieker in het maken van opdrachten. "De resultaten van onderzoek naar de beïnvloeding van het onderbewustzijn zijn spectaculair", zegt sociaal psycholoog Sander Koole. Door mensen aan bepaalde informatie bloot te stellen, kun je ze sturen. Zelf liet hij proefpersonen nadenken over hun eigen dood door naar hun eigen begrafenis te vragen. Na afloop liet hij ze even in een kamertje waar ze konden kiezen of ze direct naast iemand gingen zitten of met. De «proefpersonen die over hun sterfelijkheid hadden nagedacht, deden dat een stuk vaker dan anderen. "Doodsangst roept behoefte aan contact op. Maar de deelnemers zijn zich daar met van bewust."

Natuurlijk betekent dit niet dat alles onbewust wordt besloten, stelt Koole. "Je kunt iemands gedrag via het onbewuste beïnvloeden, maar je kunt niet tegen iemands aard ingaan. Iemand kan bijvoorbeeld met met een onbewuste suggestie gedwongen worden om een moord te plegen, als hij dat niet wil. Dan grijpt het bewustzijn in." Het nut van de vrije wil als psychologisch concept blijkt heel duidelijk uit een onderzoek van Vohs en Schooier. Zij lieten proefpersonen een tekst lezen waann stond dat de vrije wil met bestaat. Daarna moesten zij een aantal opdrachten uitvoeren. Het onderzoek was zo opgezet dat er vals gespeeld kon worden. De deelnemers die net gelezen hadden dat ze geen vrije wil hadden, smokkelden veel vaker dan de deelnemers die een ander artikel hadden gezien. Koole: "Ze vertoonden meer immoreel gedrag, vermoedelijk omdat ze dachten dat ze er toch geen invloed op hadden. Het geloof dat je keuzevrijheid hebt, heeft een belangrijke invloed op het handelen van mensen." Vandaar dat hij het een slecht idee vindt om vrije wil helemaal de deur uit te doen. "Het is nuttig om in keuzevrijheid te geloven."

Meer rekenkracht "Een groot deel van het menselijk gedrag wordt geregeld door het onderbewustzijn", zegt Koole. Hij legt uit dat het brein geen computer is die handelingen stap voor stap uitvoert, maar dat het veel informatie tegelijkertijd verwerkt, ledere seconde komen er impulsen de hersenen binnen: geluiden, geuren en beelden. "Als je die allemaal bewust zou verwerken, zou je er gek van worden." Autorijden bijvoorbeeld gaat beter als je er niet al te diep over nadenkt. Net als het maken van belangrijke beslissingen. Een nachtje erover slapen werkt vaak beter dan alle opties uitgebreid op een rijtje te zetten. Dat komt doordat er bij grote keuzes zoals het kopen van een huis zo

'Doodsangst roept een onbewuste behoefte aan contact op'

Reageren? Mail naar redactie@advalvas.vu.nl. samen met het bewustzijn om doelen en intenties u i t t e voeren."

Verklaring achteraf De hamvraag is of vrije wil bestaat. Ja en nee, meent Koole. "Vrije wil is een lastig begrip voor psychologen, maar het wordt wel succesvol toegepast in de psychotherapie. Als mensen het idee hebben dat ze geen vrijheid hebben, lopen ze vast in hun leven. Therapie draait erom patiënten het inzicht te geven dat ze keuzevrijheid hebben. Dat werkt goed." Maar tegelijk levert het begrip 'vrije wil' problemen op, omdat psychologen weten hoe groot de invloed van het onderbewustzijn is.

Grote vragen meetbaar maken "De mens is uniek", zegt sociaal psycholoog Sander Koole. "In tegenstelling tot dieren kunnen we nadenken over existentiële vragen over sterfelijkheid, eenzaamheid, zingeving, identiteit en vrijheid." Erg interessant, maar volgens veel psychologen te breed om te onderzoeken. Om precies te weten wat je meet, denken ze dat je de vragen klein moet houden. "Dat is niet nodig", vindt Koole. Hij hoort bij een groep wetenschappers die zich bij voorkeur juist wel met grote vragen bezighoudt, de experimentele existentiële psychologie. "Grote vragen en precies onderzoek kunnen best samengaan, als je het maar handig inricht", stelt Koole. Hij onderzocht bijvoorbeeld hoe mensen reageren wanneer ze met hun eigen sterfelijkheid geconfronteerd worden. Die bleken tijdens zijn experiment meer behoefte aan contact met anderen te hebben.

veel kanten aan de zaak zitten, dat de meeste mensen die met goed bewust kunnen afwegen. Wat vinden ze belangrijker: meer woonruimte of kortere reistijd? Een betere buurt of een lagere hypotheek? Het onderbewustzijn heeft meer rekenkracht om een afgewogen beslissing te maken. Wie het harde denkwerk even opzij schuift om iets anders te doen, weet daarna vaak vanzelf wat de beste optie is. In de hersenen gebeurt heel veel zonder dat de eigenaar daarvan op de hoogte is. Helemaal met erg, vindt de psycholoog. "Het onderbewustzijn IS met, zoals Freud beschreef, een lustwezen dat in de spelonken van de geest gedrag bestuurt. In de moderne theorieën is dit onderbewustzijn een stuk opgeknapt. Het werkt !yï?ai4Ssï.*.-sa5i^ ?»*äWl»>'WSK'*^S*^*«**'^

>ib--

Stel d a t j e erover denkt om je vinger te buigen. Daarna buig je daadwerkelijk je vinger. Nu zou je kunnen denken dat dit een gevolg is van jouw bewuste beslissing. Dus niet, blijkt uit onderzoek van neurofysioioog Benjamin Libet. Het besturingsgebied in de hersenen waarmee vingers gebogen worden, was al bijna een seconde lang aan het werk voordat de proefpersoon besloot om zijn vinger te buigen.

De vrije zomer van... ^

In de hersenen gebeurt heel veel zonder dat de eigenaar daarvan op de hoogte is Het IS helemaal met de gedachte die de actie stuurt. Nee, zowel de gedachte als de uitvoering ervan worden door een onbewust proces veroorzaakt. Omdat dat moeilijk voor te stellen is, geven mensen vaak achteraf een verklaring voor hun onbewuste gedrag. Die rationalisering wordt duidelijk zichtbaar bij hypnose, waarbij een suggestie aan het onderbewuste wordt gegeven. Koole: "Stel dat je iemand onder hypnose de opdracht geeft om na afloop met een jas aan door het huis te lopen. Als diegene bijkomt en een jas aantrekt, zal hij als reden geven dat hij het koud had. Dit geeft een glimp van het mechanisme dat in het dagelijks leven veel plaatsvindt."

STUN TRIENES 22, eerstejaars bewegingswetenschappen 'Of het een ultiem vrljheidsgevoel geeft weet ik niet, maar Ik ga mijn motorrijbewijs halen. Vanmiddag heb ik mijn eerste les, dus moet ik nog zien of het gaat lukken. Het lijkt me in ieder geval heel leuk om motor te rijden, gewoon voor de lol. Verder ga Ik met een stel vrienden naar de Spaanse kust om te surfen. Ik ben niet voor niets bewegingswetenschapper. Vrijheid is voor mij vooral zelf doen en laten wat ik wil.' (DdHj

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen