Ad Valvas 2009-2010 - pagina 243

dubbel verhaal 13

ad valvas 28 januari 2010

VU-onderzoekers in Zuid-Afrika

Een warm bad, met de damp van apartheid Christine Otten wil weten Inoe Nederlandse wetenschappers omgaan met de beladen geschiedenis van de apartheid. Ze sprak twee VU-wetenschappers die in Zuid-Afrika onderzoek doen: Harry Wels en Frans Kamsteeg. TEKST: DIRK DE HOOG FOTO: NEERIA OOSTRA

"Ik heb een heel persoonlijke band met ZuidAfrika", vertelt Harry Wels, docent bij de afdeling Cultuur, organisatie management. "Mijn overgrootvader werkte bij de NederlandsZuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij en mijn opa is er geboren." Dat was in de tijd van de Tweede Boerenoorlog die woedde van 1899 tot 1902, De Nederlandstalige Afrikaners vochten tegen de Engelsen. "Heel Nederland stond achter de Afrikaanse boeren en mijn overgrootvader werd door de directie gedwongen daadwerkelijk mee te vechten. Voor de zekerheid stuurde hij zijn vrouw en kinderen terug naar Nederland. De Afrikaners verloren en mijn overgrootvader werd krijgsgevangen genomen. Hij kwam pas twee jaar na de oorlog naar Nederland." De overgrootvader kon niet meer echt aarden in Nederland en in de familie werd nooit over de Zuid-Afrikaanse periode gesproken. "Dat verleden was voor mij een reden om in Afrika onderzoek te gaan doen tijdens mijn studie antropologie. Zo kwam ik in 1986 in Zambia terecht, waar je toen overal de invloed merkte van het apartheidsregime van het machtige Zuid-Afrika." "Wat is er ingewikkeld aan die geschiedenis?" vraagt Christine Otten. Wels: "Een aanzienlijk deel van de Nederlanders uit die tijd was problank Zuid-Afrika. Als je aan de VU gestudeerd hebt en werkt, is dat nog ingewikkelder. Het wetenschappelijke werk van Abraham Kuyper, de grondlegger van de VU, is tenslotte in ZuidAfrika gebruikt om de apartheid te legitimeren. Dan kan ik wel zeggen dat ik de volgende generatie ben en daar los van sta, maar zo werkt dat toch niet echt."

Gevoelig Zijn coUega Frans Kamsteeg herkent dat gevoel. "Ik loop ook al ongeveer mijn hele leven rond op de VU. Ik herinner me de discussies in de jaren zeventig nog goed of de VU de banden met de blanke universiteiten moest verbreken. Dat lag gevoelig. Het bestuur wilde een dialoog in plaats van een boycot. Harry Brinkman, de toenmalige voorzitter van het coUege van bestuur, had zelf nog in Potchefstroom, het intellectuele bolwerk van de apartheid, gestudeerd. Maar uiteindelijk was er geen houden aan omdat de druk vanuit de faculteiten te groot werd en de bestuurders van Potchefstroom geen

ES^iKnCBä] (ED Sorry Jos

afstand wilden doen van de apartheidspolitiek." Tegenwoordig bezoekt Kamsteeg regelmatig de universiteit van Potchefstroom. Hij doet onderzoek naar de integratie van voormalige 'blanke' en 'zwarte' universiteiten. Potchefstroom is nu gefuseerd met een zwarte universiteit uit Mafikeng driehonderd kilometer verderop, onder de naam North West University. "Het geeft een merkwaardig gevoel als ik in Potchefstroom kom. Je voelt de waardering voor de Nederlandse cultuur en taal om je heen. Dat is prettig, maar toch confronterend, want het is ook de taal van de apartheid."

Holcjesdenken otten herkent die ervaring. "Ik ben er geweest. Het was net of ik bij mijn schoonmoeder op visite ging. Nederland vijftig jaar geleden." Wels noemt die ervaring een warm bad, maar

'Ik vrees weleens dat het onderwijs juist bijdraagt aan de segregatie' het drukt hem ook met de neus op het feit dat de apartheid in het dagelijkse leven helemaal niet is verdwenen. "Alle mensen worden hier onmiddellijk in een hokje gestopt. Zwart, blank, Indiër, kleurling. Dan weetje waar je aan toe bent." Ook Kamsteeg ervaart dat de apartheid niet voorbij is. "Ik vrees weleens dat het onderwijs juist bijdraagt aan de segregatie. Net als in Nederlandse steden heb je hier blanke en zwarte scholen en dat geldt ook voor de universiteiten." De apartheid in het hoger onderwijs wordt volgens hem mede in stand gehouden doordat de studenten meestal in guesthouses wonen. Die zijn nog steeds heel erg blank of zwart. Bovendien is de apartheid ook geografisch over het land verdeeld.

Blanke bolwerken Er bestaan nog steeds blanke bolwerken, zoals Potchefstroom en SteUenbosch. Alleen in de grote steden is de bevolking echt een mengelmoes. "Ik vrees dat het geen toeval is dat Potchefstroom fuseerde met een zwarte universiteit driehonderd kilometer verderop. Dan is het op papier een multiculturele instel-

VU-docent HARRY WELS bij het Hector Pieterson monument in Soweto in 2009. Het monument herinnert aan het protest op 16 juni 1976 tegen de verplichte invoering van het Afrikaans op scholen. Bij die protestmars opende de politie het vuur op de betogers. Hector Pieterson werd samen met 22 andere demonstranten doodgeschoten. Tegenwoordig is in Zuid-Afrika 16 juni National Youth Day.

ling, maar in de praktijk mengen de studenten nauwelijks", zegt Wels. Is er hoop voor het land? Wels kan het niet laten de vraag om te draaien. "Door mijn ervaringen in Zuid-Afrika ben ik anders naar Nederland gaan Idjken. Hier speelt etniciteit ook een steeds grotere rol. Dat stemt niet vrolijk."

Jeugd en sport

Meer Zuid-Afril(a > In maart organiseert de VU een CONFERENTIE over diversiteit in hoger onderwijs met deelname van universiteiten uit Zuid-Afrika, de Verenigde Staten en Nederland. Meer info op www.savusa.nl. > LEESTIP: Gerrit Schutte, De Vrije Universiteit en Zuid-Afrila 1880-2005, Ui^everij Meinema, Zoetermeer, 2005.

Vandaag wordt Jos begraven. De regen komt met enorme hoeveelheden uit de hemel. Op het gras. In zijn graf. Ik kijk opzij naar het betraande gezicht van zijn moeder. Alsof ze geen paraplu draagt en de regen via haar gezicht naar beneden glijdt. Als ik achter me kijk hebben alle bezoekers opgezwollen ogen, betraande wangen of gebogen hoofden. De dominee spreekt nog enkele woorden voordat de broer van Jos de eerste schep met aarde over de kist gooit. Daarna is het mijn beurt. Als zijn vriendin hoor ik blijkbaar te helpen hem te begraven, maar dat wil ik helemaal niet. Ik wil hier helemaal niet zijn. Ik sta op, wil wegrennen, maar ik durf niet. Ik pak de schop aan, schep een klein beetje aarde en gooi het op de kist. "Sorry Jos", fluister ik.

Maar hoop voor Zuid-Afrika hebben Kamsteeg en Wels wel en dat is de jeugd. En sport. "Nelson Mandela heeft al op het belang van sport voor verzoening gewezen. Toen het blanke rugbyteam in 1995 wereldkampioen werd, ging hij feestelijk met ze op de foto. Nu met de wereldkampioenschappen voetbal voor de deur is er misschien weer zo'n kans op verbroedering", aldus Wels. "Daarom is het ook zo'n goed idee dat de vijf bisschop Tutu-leerstoelen die de VU heeft ingesteld, allemaal in het teken staan van Bijna iedereen gaat mee naar het huis van zijn ouders. Daar staan honderd schalen met huzarensalade, zalmsalade en kibbeling. De geur maakt me misselijk. Ik voel twee grote handen op mijn schouders. "Je moet wel iets eten, lieverd", zegt mijn vader. Hij duwt een bordje in mijn handen. Ik wil het op de grond smijten, maar bedenk me. "Dank Je wel", fluister ik. Langzaam komen steeds meer mensen de keuken binnen. Ik vlucht naar het kantoor van Jos' vader. Ik neem plaats in de leren draaistoel achter het enorme houten bureau. Met mijn voeten zet ik me af en draai ik hard in het rond. Iemand roept me vanuit de woonkamer. Ik gooi het bord met eten in de prullenbak en ga ernaartoe. De moeder van Jos vindt het tijd om

Jeugd, Sport en Verzoening in Zuid-Afrika", zegt Kamsteeg. De instelling van die leerstoelen is een belangrijk moment, vindt Wels. "Met de Tutu-leerstoelen breken we symbolisch met de samenwerking met Afrikaners en het Afrikaans als taal van verwantschap." Maar de dubbelzinnigheid in de relatie is niet verdwenen met de val van het apartheidsregime, ervaart Kamsteeg. "In de contacten met de vertrouwde Afrikaanstalige universiteiten spelen gevoelens van medeplichtigheid aan de apartheid nog steeds een rol. Maar anderzijds is er ook een gevoel van solidariteit met de hele bevolking van Zuid-Afrika. De VU was na de afschaffing van de apartheid in 1994 de eerste Nederlandse universiteit die weer voet op ZuidAfrikaanse bodem zette. En alle faculteiten werken mee." Reageren? Mail naar redactie@advalvas.vu.nl.

klaar te gaan staan voor de condoleance. Ze zet ons allemaal naast elkaar, zodat mensen ons een hand kunnen geven. Als de vriendin van Jos ben ik blijkbaar belangrijk genoeg om in die rij te staan, maar ik wil helemaal met gecondoleerd worden. De helft van de mensen weet niet met de situatie om te gaan en de andere helft meent niet wat hij zegt. Wat heeft het voor zin? Een oude man pakt mijn hand. "Gecondoleerd". Ik kan niet knikken, niet lachen, niet ademhalen. Iktrek mijn hand losen ren naar het toilet. Daar bel ik een taxi. Pas als de deurbel klinkt, kom ik eruit. Zonder iemand aan te kijken, verdwijn ik in de taxi. "Schiphol, alsjeblieft." Suzanne Klomp, cursist schrijfworkshop Otten

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen