Ad Valvas 2009-2010 - pagina 187

lad valvas 17 december 2009 %~„^-'~iy

Scherp getekend oerverhaal

'Het boek Genesis Eep Talstra, hoogleraar Oude Testament aan de faculteit Godgeleerdheid, bespreekt de eerste integrale 'verstripping' van Genesis.

E

n

en prachtig boek, al zette de kaft mij even op het verkeerde been. Het eerste hoek, met een compleet getekende versie van de bijhel. Dat staat er en daar moest ik even over nadenken. Maar het blijkt te gaan om 'het eerste boek van de bijbel, met een compleet getekende versie'. Ongecensureerd, vermeldt de kaft daarbij ook nog, met uitroepteken. Als je dat ziet, dan moetje niet denken- heb ik iets gemist? Is er -weer een samenzwering van de kerk onthuld? Zulke teksten spotten een beetje met de moderne jacht op onthullingen. Het deed me denken aan een van de parodieën m een bundel van Umberto Eco (in het Nederlands verschenen onder de titel- Plato m de hananenhar), waarin de bijbel quasi wordt gerecenseerd als moderne ontspanningslectuur, veel seks en drama. Ongecensureerd? Misschien omdat Adam en Eva bij Crumb hun volledige naaktheid niet achter handig aangebracht struikgewas hoeven te verbergen, of misschien vanwege de suggestieve besnijdenisscène? Meer aanleiding tot eventueel onthutst reageren staat er niet in, geloof ik. En hierna stappen we als lezer en kijker toch wel een heel leuk boek binnen.

Geestig Het bijzondere van dit boek Genesis in stripvorm is de combinatie- we krijgen de volledige tekst van het boek samen met tekeningen van zo ongeveer alles wat er uit Genesis maar te tekenen valt. Crumb doet dat knap- God die tevreden uitrust tegen een boom op de eerste Sabbat, de afstammingslijsten die ogen als een verzameling interessante pasfoto's van de familie Sem, Ismael of Jakob (P37, 94 en 190), Izaak -vrijend met Rebecca, maar ook duistere scènes als de verbondssluiting in Genesis 15. Die volledigheid in tekst en tekeningen is heel mooi en heel effectief Zij betekent dat de kunstenaar probeert het filteren of samenvatten te vermijden. Crumb zet zich in het voorwoord aftegen werk van anderen die met allerlei romantische tekeningen en zelfbedachte dialogen vaak meer de vroomheid van de makers laten zien dan het verhaal van de bijbel zelf Met andere woorden bij dit werk zal niemand kunnen zeggen: "Ik vond het boek toch beter dan de film", want in het werk van Crumb zijn het lezen en het zien samengebracht. Intussen kan ook Crumb natuurlijk vaak niet anders dan zijn visie geven op de passages die hij tekent. Dat doet hij geestig, bijvoorbeeld in de verandering van gezichtsuitdrukkingen bij Noach en zijn zonen (31,32) als God hen toespreekt over het leven na de zondvloed. En hij doet het ook met kennis van tradities, zoals bij de weergave van de familie van Abraham (37), -wiens vader Terah volgens rabbijnse tradities een godenbeeldenwinkeltje had. Je ziet de jonge Abraham al peinzend om een hoekje kijken moet deze religie echt mijn nering worden? Later zie je Jozef in Egyptische hiërogliefen spreken tegen zijn broers (170,171) hij had immers een tolk, zegt de tekst van Genesis 42:23.

Dramatisch onderhandelen Je voelt je aanwezig bij de verhalen. Dat is de kracht van het beeld in samenhang met de teksten. Al leidt dat ook wel weer eens af van de literaire puzzels in een boek als Genesis. Drie keer lezen we het verhaal van de bedreiging van de stammoeder die in de harem van een koning terechtkomt (Genesis 12, 21 en 26)- Sara en een generatie later ook Rebekka, beiden in de harem van dezelfde koning. Vitale man. Jakob weet met hst de vaderlijke zegen van vader Izaak te krijgen, ten koste van broer Ezau, maar daarna gewoon nog een keer bij zijn vertrek dat een pagina eerder nog als een vlucht bedoeld was. De doorgaande lijn van tekeningen suggereert meer compositorische eenheid in Genesis dan er feitelijk is. Maar dat is tegelijk ook de kracht van het werk. het neemt je mee. Vooral de tekeningen van het dramatische onderhandelen van Abraham met God over de mogelijkheid dat er nog rechtvaardigen zijn in Sodom (Genesis 18), -vind ik indrukwekkend.

Ouderwetse taal Intussen vroeg ik me wel af waarom de taal zo nadrukkelijk archaïsch gehouden is. Crumb gebruikte voor zijn werk de tekst van de King James Version, Nicolaas Matsier heeft vooral de tekst van de Statenvertaling gevolgd. Als vertaler had hij natuurlijk geen keus, maar het effect is soms wel vreemd: Lea en Rachel die ruziën om de seksuele gunsten van Jakob, spreken elkaar keurig aan met 'gij'. Kennelijk vnl Crumb twee dingen benadrukken. In de inleiding spreekt hij over de bijbel als klassieke literatuur, een monument van cultuur. Dat moet in deze

E N ABRAHAM STREKTE 2 U N HA;^D un

EH HAM HET HAKMES OM ZIJN ZOON TC SLACHTEN

taal kennelijk zichtbaar blijven. Maar tegelijkertijd is Crumb ook van mening dat het boek Genesis dat wij kennen, het product is van een patriarchaal ingestelde priesterkaste die rond 600 voor Christus de tradities bewerkte tot verhalen die vooral de belangen van mannen veiligstelden. Dat licht hij vooral toe in zijn commentaar aan het eind van het boek. Ik heb de indruk dat de ouderwetse taal ook dat gegeven moet onderstrepen.

Vrij van patriarchale invloeden Maar sterk is het niet. Crumb moet wetenschappelijk balanceren. Hij neemt onwaarschijnlijk oude tradities aan uit de tijd van Abraham, die hij plaatst vanaf 2000 voor Christus. En die van oorsprong matriarchale verhalen zouden dan vijftien eeuwen later zijn opgeschreven door patriarchaal denkende priesters. Er bestaat nauwelijks nog een bijbelgeleerde die zo'n verschil van meer dan duizend jaar tussen een oorspronkelijke inhoud en een latere vormgeving van de verhalen aanneemt. Abrahams verhalen zijn zeker duizend jaar jonger dan Crumb denkt. Wat mij betreft, had Crumb zich hier nog wel wat beter mogen inlezen. Maar hij heeft kennelijk dat grote verschil tussen tradities en opgeschreven verhalen nodig, omdat hij een oerbijbel zoekt achter de overgeleverde bijbel. Een oerbijbel die nog -vrij zou zijn van alle patriarchale invloeden die het huidige boek Genesis kenmerken. Zo'n religieuze neiging tot 'oer' en 'zuiver' is vreemd hardnekkig. Het is een behoefte aan iets dat mooier, zuiverder is dan wat -wij nu feitelijk hebben. Vroeger leidde die behoefte tot de moralisering van de bijbel. Dat effect neutraliseert Crumb terecht door, heel anders dan in de oude kinderbij-

WANT NU WEEI I K cwr GIJ GOO

VREEST EN M I J uw zoon uw ENIGE, N[Er ONTHOUOCN HEBT

Het boek Genesis is alledaags, lichamelijk, iieftig; precies zoals Crumb tekent bel, wat vaker aartsvaders te tekenen die bejaard en zwoegend hun best doen om voor nageslacht te zorgen. Maar diezelfde religieuze behoefte aan 'oer' en 'zuiver' is niet veranderd. Alleen leidt zij nu tot een soort feminisering of spiritualisering van de bijbel. Die krijgt alle nadruk in Crumbs commentaar achterin het boek.

Literaire travestie Maar het is eigenlijk een soort van samenzweringstheorie: wat ons nu niet bevalt aan de bijbelse traditie, moet van latere datum zijn, ingebracht door de patriarchaal geïnteresseerde priesters. En daaronder ligt dan het echte, dat wat ons wel bevalt (of hoort te bevallen) een oermaatschappij met een oerreligie, waarin het matriarchaat minstens zo fundamenteel is als het patriarchaat. Dat is echter een romantiek die oeroude elementen in de tekst nodig heeft, ook als ze er niet zijn. Met andere woorden- moderne, culturele religiositeit zoekt naar oorsprongsmythen, nog net zo hard als de meer kerkelijke religiositeit van vroeger. En zo komt Crumb, niet ironisch zoals Umberto Eco, maar juist heel serieus, toch weer uit bij de parodie, of de literaire travestie- het boek Genesis heeft zijn bronnen in vrouwelijke oerreligie, maar is ons gepresenteerd als boek van dominante mannen. Kijk onder de patriarchale tekst en je vindt de betere tekst. We kunnen Crumb dankbaar zijn dat hij toch niet begonnen is aan een eigen bijbel, hij geeft de integrale tekst en probeert die menselijk en alledaags te tekenen. Hij doet dat prachtig. Daarmee blijft hij toch bij de interessante paradox die bij deze teksten hoort. Het boek is alledaags, lichamelijk, heftig, precies zoals Crumb tekent. Dat is alleen geen vertekening van een betere oerreligie. De alledaagse bijbel is de uitdager van de religieuze utopie, of die nu klassiek is of modern. Dat komt omdat dat boek alleen tekent wie wij zijn, en niet wie wij gemeten naar een of ander model van 'oer' en 'zuiver' zouden moeten zijn. Reageren'? Mail naar redactie@advalvas.vu nl. Het boek Genesis, getekend door Robert Crumb, vertaald door Nicolaas Matsier Uitgeverij De Harmonie, Oog blik, Amsterdam 2009, 224 pagina's, prijs: 22,50 euro.

jm~mA

E N ABRAHAM SLOts a j w OGEN O P E N ZAE EEM RAM

,' AS MEr 2UH HORENi VERWARD Ut HET STRWiy GE\ -SS

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen