Ad Valvas 2010-2011 - pagina 85

I d valvas 14 oktober 2010

{Societal Impact Awards 2010

130 jaar

I

Dies natalis

emand die begrijpt datje bang bent voor de tandarts, én je daar van af kan helpen, mag van mij de Senior Societal Impact Award winnen. Maar dat is misschien wat egocentnsch, en bovendien zit ik met m de jury. Gelukkig maar, want eigenlijk is het natuurlijk onmogelijk te kiezen wat het meest relevant is voor de maatschappij: de behandeling van jeugdige criminelen, dementerenden (en hun verzorgers) uit hun isolement halen, of meer mensen naar de tandarts krijgen. Aanstaande woensdag, 20 oktober, wanneer de VU haar 130ste verjaardag viert, wordt bekend wie de Senior Societal Impact Award wint. Dan worden ook de winnaars van de Junior Award bekend. De bedenker van een overstromingsverzekering'? De wetenschapper die uitzoekt hoe je kinderen meer fruit en groente kunt laten eten"? Of de onderzoeker die het falen van het Nederlandse integratiebeleid blootlegt"? De winnaars kfijgen ieder vijfduizend euro. In deze Ad Valvas portretten van alle zes genomineerden en hun onderzoek. Plus: een interview met wetenschapsonderzoeker Peter van den Besselaar. Hij waarschuwt dat het critenum 'maatschappelijk zinvol' te vaak wordt beperkt tot 'economisch nuttig': "Het woord valorisatie hoor je steeds meer. Maar het gaat met alleen om geldelijk gewin."

Maneke Schilp, hoofdredacteur Ad Valvas

VUÉ"

VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

20 oktober 2010,14.15 uur, foyer en aula hoofdgebouw, met o.a.: uitreiking Societal Impact Awards > neuro­bioloog Guus Smit over de grenzen van het brein > twee eredoctoraten voor MICHAEL TONRY en DENNIS SELKOE > iedereen welkom > info en aanmelden op: www.130jaarvu.nl

,S,­~..:=.

*

^^J'­Vf^'**

Niet al het onderzoek hoeft direct toepasbaar te zijn, vindt wetenschapsonderzoeker Peter van den Besselaar. rEKST: DIRK DE HOOG toTO: MC­VU/RIECHELLE VAN DER VALK

I

etenschap moet vooral ivers zijn

"De samenleving heeft verschUlende soorten kennis nodig", zegt Peter van den Besselaar. Hij heeft er verstand van want vrijdag 8 oktober hield hij zijn oratie als hoogleraar organisatie en dynamiek van de wfetenschap, oftewel science of science. Niet al het wetenschappelijk onderzoek hoeft voor hem direct maat­ schappelijk nut te hebben, net zomin als dat al het onderzoek een reis door het onbekende moet zijn. 'een reis door terra incognita, een onbekend land waarin je niet van tevoren moet vragen watje er gaat vinden', zoals sterrenkundige Vincent Icke eerder dit jaar in NRC Handelsblad schreef Van den Besselaar vindt dat de polarisatie tussen volledige vrijheid van onderzoek en absolute maatschappelijke nuttigheid een uitzichtloze discussie oproept. "Ik wil dat we juist kijken naar de breedte van het onderzoek. Welk portfolio heeft Nederland in huis? Zitten de belangrijke maatschappelijk thema's daarin, doen voldoen­ de wetenschapsgebieden mee en is er genoeg ruimte voor zowel fundamenteel als toegepast onderzoek? Wetenschap moet divers zijn. De combinatie maakt 1 datje er wetenschappeUjk sterk voor staat."

•inkingterreur

'r zijn oratie levert Van den Besselaar forse kritiek op de internationale . ranglijsten waar iedere wetenschapper en universiteit graag zo hoog moge­ lijk scoort. "Ik noem dat de terreur van de rankings. Iedereen denkt datje I een excellente wetenschapper bent als je hoog eindigt. Maar wat meten die I lijstjes nu eigenlijk? Weinig, maar in de praktijk hebben ze wel gevolgen want I universiteiten stemmen hun beleid erop af Daarom heb ik mijn oratie de titel 'Postexcellente wetenschap' meegegeven. We moeten leren op een andere I manier de waarde van wetenschap te waarderen." I Hoe dan? Van den Besselaar hield zich al eerder bezig met het meten van de maatschapelijke relevantie van onderzoek. Hij stelt dat het netwerk van een wetenschapper erg belangrijk is voor de uiteindelijke impact van zijn onder­ zoek. "Kennis in wat voor vorm dan ook vindt vaak haar toepassingen in heel andere gebieden dan aanvankelijk gedacht. Dus een wetenschapper moet zijn inzichten zo weids mogelijk verspreiden. Dat geldt zowel voor een abstract theorisch boek als voor een briljant praktisch idee. Als het in de inner circle blijft, verdort het vaak snel." Van den Besselaar wil maatschappelijke items standaard in onderzoeksevalua­ ties opnemen. Dat hoeft niet tot extra rompslomp te leiden. "De bureaucratie komt vooral doordat j e veel gegevens moet leveren. En bovendien zijn de pro­ I cedures telkens net even anders. Je moet het standaardiseren en dingen vragen die wetenschappers zelf al bijhouden." Veel wetenschappers zijn volgens hem nogal narcistisch. "Ze weten allemaal in welke kranten ze hebben gestaan en bij welke bijeenkomsten ze een praatje hielden. Dat zijn naast publicaties in toonaangevende wetenschapsbladen ook indicatoren voor maatschappelijke en wetenschappelijke relevantie."

Vrije ruimte Een mooi voorbeeld van schijnbaar zinloos, maar naar nu blijkt uiterst nuttig onderzoek, leverden de recente Nobelprijswinnaars voor de natuurkunde André Geim en Konstantin Novoselov. Zij waren de eersten die een plakje grafeen maakten door een plakbandje op een potloodstreep te leggen. Op het plakband bleef een rooster over van één laag moleculen koolstof in de vorm van kippengaas. Dit graf een blijkt nu ongekende toepassingsmogelijkheden te hebben. Geim deed zijn experiment in Nijmegen waar hij toen werkte tijdens de zogeheten vrijdagavondproeQes. Met collega's deed hij voor de lol weten­ schappelijke experimenten zonder te bedenken wat er uit zou kunnen komen. Geim wü dat iedere wetenschapper minstens tien procent van zijn tijd aan schijnbaar zinloze dingen besteedt. Van den Besselaar kan er wel om lachen. "De voorstanders van absolute vrije wetenschapsbeoefening komen altijd met voorbeelden van prachtige toepas­ singen van onderzoek dat alleen maar ging om de wil tot weten, zoals het werk van Huygens, Maxwell en Einstein. Daar staan natuurlijk ook honderden, zo niet duizenden, wetenschappers tegenover die vrij onderzoek deden en

totaal vergeten zijn." Van den Besselaar onderkent de noodzaak van vrije wetenschappelijke ruimte. "Einstein kon nauwelijks een baan krijgen binnen de gevestigde wetenschap en Geim is pas in Engeland hoogleraar geworden omdat ze hem hier misschien toch wel een beetje te onorthodox vonden. Daarom is het belangrijk dat er geld beschikbaar blijft voor fundamenteel onderzoek. Gelukkig is dat er via de zogeheten eerste geldstroom." Hij denkt niet dat die geldstroom gaat opdrogen. Ook in Nederland is het aandeel van de eerste geldstroom de afgelopen twintig jaar nagenoeg gelijk gebleven.

Blind nut En dat is maar goed ook, vindt de voorzitter van de Koninklijke A cademie van Wetenschappen Robbert Dijkgraaf in zijn NRC­column van 2 oktober­ 'De vloek van de toepassing'. Daarin schrijft hij 'Naast het onverwachte nut van een diepe gedachte, staat de even onverwachte diepte van een nuttige zaak. Je kunt zelfs zo nuttig zijn dat al dat nut je naar de keel vliegt.' Van den Besselaar herkent het probleem. "Het woord valorisatie hoor j e steeds meer. Maatschap­ pelijk zinvol wordt te vaak beperkt tot economisch nut. Het gaat niet aUeen om geldelijk gewin. Bijvoorbeeld het becommentariëren van belangrijke uitspraken van de rechtbank is heel nuttig om het professionele niveau van juristen op peU te houden." Dat is natuurlijk ook een voorbeeld waar kennis nuttig toegepast wordt. Maar als het alleen om de theorie zelf gaat? "Kennis op zich heeft een eigen waarde en d3mamiek. Kijk naar de evolutietheorie. Wie is daar direct rijker van geworden? Het heeft wel het hele denken veranderd en ons wereldbeeld doen kantelen..." Het gaat dus niet om voor of tegen maatschappelijk nut zijn. Je moet het alleen op een goede manier vormgeven binnen de wetenschappelijke wereld. Dat gaat vaak via geldstromen. Van den Besselaar vindt het een goed idee om ­ naast geld voor fundamenteel onderzoek ­ aparte potjes in te stellen om onderzoek te doen voor het oplossen van maatschappelijke problemen. Maar daarmee is het probleem nog niet opgelost. Want wie bepaalt tenslotte wat maatschappelijk de meest relevante problemen zijn? Van den Besselaar: "Is ziekte A erger dan ziekte B. Of moeten we toch vooral onderzoek doen naar de mogelijke stijging van de zeespiegel? Die keuzes zijn lastig te maken. Daarnaast ontstaan er nieuwe problemen en weten we dus niet welke kennis in de toekomst nodig is. Dus ik kom terug bij het begin van mijn verhaal. Ook als het om de maatschappelijke relevantie van onderzoek gaat, is voldoende diversiteit bittere noodzaak." Reageren"? Mail naar redactie@ advalvas vu nl

'Einstein kon nauwelijl^s een baan krijgen binnen de gevestigde wetenschiap'

'IVIaatsciiappelijk zinvol wordt te vaak beperkt tot economisch nut'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen