Ad Valvas 2010-2011 - pagina 201

wetenschap 7

ad valvas 6 januari 2011

Digitalisering gaat niet zonder slag of stoot

Op naar een bibliotheek zonder boeiden Grotere bibliotheken in liet ' hoger onderwijs digitaliseren g hun aanbod. Maar de omslag l<ost veel geld en sommige uitgevers zijn benauwd dat ze straks te weinig verdienen.

Maar hoe moet het met de digitale variant? Hoe kun je daar iets aan verdienen? "Ze hebben er nog altijd geen goed verdienmodel voor ontwikkeld", zegt Maria Heijne van de UKB. "Overigens maken uitgevers nog altijd stevige nettowinsten, dus met dat verdienen valt het wel mee. Of zoals een wetenschappelijke mtgever onlangs zei: "Je hoeft met ons geen medelijden te hebben", vult Frijns aan.

Miljoenenverliezen

TEKST: W A M M E S B O S / H O P BEELD: ROB BOMER

Ooit was de wereld nog overzichtelijk. Het Oudgriekse woord voor boek was biblos, had je er een heleboel bij elkaar dan spraken we van een bibliotheek. En in de wereld van het hoger onderwijs bijgevolg van universiteits- of hogeschoolbibliotheken. Met boeken dus, en tijdschriften. Imposante collecties soms, zeker bij de oudere universiteiten. Maar toen kwam het computertijdperk met zijn digitale informatie en inmiddels zijn we zo ver dat een technische bibliotheek van de University of Texas in San Antonio claimt de eerste hooMess library te zijn. Ter wereld of in de VS, dat moet maar even in het midden blijven. De vraag is vooral of we hier een nieuwe trend mogen begroeten. Boekloze, of beter: papierloze bibliotheken, waar aUeen nog studieplekken zijn, met computers of wifi voor de eigen laptop om op die manier de gewenste informatie digitaal op te kunnen halen. Gaan we daar naartoe? Willen we daar wel naartoe? Eerst maar even enige relativering. Zelfs in San Antonio is het papier niet geheel verdwenen. Het materiaal is ergens opgeborgen maar zo nodig nog altijd toegankelijk. Niettemin is de richting van de ontwikkelingen duidelijk, en

Overal gratis wetenschap > Open access is een pleidooi voor liet gratis I WERELDWIJD BESCHIKBAAR stellen en I houden van wetenschappelijke informatie en j onderzoeksresultaten. Het VU-bestuur is daar een 1 groot voorstander van I > Een artikel valt onder open access als je VRIJ I bent het artikel te lezen, downloaden, kopiëren, I verspreiden, printen of doorzoeken. De auteur heeft een niet-exclusieve licentie gegeven voor een breed (her)gebruik, maar heeft zijn auteursrechten behouden. Dit maakt het mogelijk om het materiaal toegankelijk te maken via internet en te gebruiken voor onderwijs en nieuw onderzoek I Lees meer over open access op ubvu.vu.nl.

die wordt ook in Nederland omarmd. De voordelen zijn immers glashelder: er is veel meer materiaal - tijdschriften, databanken, boeken - dat veel gemakkelijker te raadplegen is. Het bezit van de Universiteitsbibliotheek van de VU (UB vu) bestaat naast de bijzondere en historische collecties uit ruim i miljoen titels in druk en ongeveer 15.000 online databases en tijdschriften. De UB VU wil die content digitaal beschikbaar stellen. "In de bètawetenschappen is tachtig procent van de tijdschriften al digitaal beschikbaar, bij de humaniora ligt het op zestig procent. Het wordt alleen maar meer", zegt Maria Heijne, voorzitter van de UBCB, het landelijke samenwerkingsverband van universiteitsbibliotheken plus de Koninklijke Bibliotheek.

vinden dan bij de bètawetenschappen. Dat geldt voor de tijdschriften en meer nog voor de boeken. Het e-book is in opmars, maar bijvoorbeeld bij de UvA of Leiden, met grote alfa- en gammafaculteiten, merk je daar minder van." De VU heeft de grootste e-bookcoUectie van de Nederlandse universiteitsbibliotheken, aldus VU-bibUothecaris José Frijns. De UB VU heeft goede licentievoorwaarden opgesteld voor uitgevers ten aanzien van e-books. Doorgaans accepteren de uitgevers deze voorwaarden. Bijvoorbeeld vijf gelijktijdige gebruikers en geen restricties in tijd om het boek te bestuderen.

Geen medelijden

Toch hebben de bibliotheken in het hoger onderwijs het moeUijk met de uitgevers. Want waar het overgrote deel van de wetenschappelijke periodieken in elektronisch vorm op de markt verschijnt, wil dat in het geheel idet zeggen dat aUes gemakkelijk, goedkoop en onbeperkt beschikbaar is. Zo worden de tijdschriften alleen in grote pakketten van duizenden titels ter beschikking gesteld. Het is dus kiezen of delen voor de bibliotheken. In de praktijk wordt daardoor veel aangekocht waar niet om gevraagd werd, en blijven de kleinere gespecialiseerde tijdschriften van kleinere uitgevers buiten beeld. De bibhotheekbudgetten staan onder druk en de grote wetenschappelijke uitgevers draaien als volleerde monopolisten de duimschroeven regelmatig aan: eenmaal per jaar met gemiddelde prijsverhogingen van meer dan vijf procent. Dat leidt nu al enige jaren tot miljoenenverliezen bij de universiteitsbibliotheken. Daarmee snijden de uitgevers voor een gedeelte in eigen vlees, want ze dwingen de academische gemeenschap wereldwijd in de richting van publicatie buiten de gevestigde tijdschriften om. Denk aan open access, (zie kader).

E-depots met back-ups De grote vraag blijft: wat gebeurt er straks als belangrijke computersystemen crashen? Waar is dan al dat gedigitaliseerde materiaal? En als de boeken worden vervangen door elektronica, is er straks dan nergens meer een boek in te zien? Maria Heijne: "Voor tijdschriftjaargangen hebben we in UKB-verband afgesproken dat er bij een van de aangesloten bibliotheken altijd een papieren set bewaard wordt. Bij de boeken ügt het ingewikkelder, daar moetje eigenlijk het voortbestaan van hele collecties garanderen. Of dat haalbaar is weet ik niet. En wat de digitale bestanden betreft, de Koninklijke Bibliotheek onderhoudt een e-depot met back-ups. Maar ook de grote uitgevers hebben over de hele wereld een stuk of zes van dergelijke depots gecreëerd. Dus als er een faüliet gaat, blijft het materiaal behouden."

Generatiekwestie

Het grootste probleem bij de uitgevers ligt op het financiële vlak. Want studieboeken die met honderden of duizenden tegelijk door studenten gekocht worden, tja, dat tikt lekker aan.

Het is vooral een generatiekwestie, denkt Sonja Nieuwenhuis, manager mediavoorzieningen bij Fontys Hogescholen: zeker de oudere docenten hechten aan papier, veel meer dan de studenten, "en over eenjaar of vijf gaat die generatie met pensioen." In de tussentijd staan er nog steeds boeken in de 'mediatheken' van Fontys Hogescholen, sterker, ze worden nog steeds aangeschaft. En dat geldt voor het hele hoger onderwijs, ook bij de universiteiten. "Zij het," zegt Heijne, die tevens bibliothecaris van de Technische Universiteit Delft is, "dat ze bij de humaniora papier veel belangrijker

De VU heeft de grootste e-bookcollectie van de Nederlandse universiteitsbibliotheken

Nieuwe huid

Oud foutje

Schoon zwemwater

Het gebruik van proefdieren voor huidonderzoek is in de toekomst niet meer nodig dankzij een ontwikkeling van VUmc-onderzoeker Krista Ouwehand. Zij promoveerde 4 januari op haar creatie: een kunstmatige huid van menselijke cellen. Allergische reacties van de huid komen vaak voor. Het vinden van stoffen die mogelijk zo'n reactie kunnen veroorzaken, de zogeheten allergenen, gebeurt nu via dierproeven. De huidkweek die Ouwehand maakte, bootst blootstelling aan aUergenen in de menselijke huid zeer nauw na. Deze kunnen niet alleen voor onderzoek naar ziekten als kanker, malaria en tuberculose gebruikt worden, maar ook voor het testen van cosmetische producten. Vanaf 2013 is het gebruik van dieren voor het testen van cosmetische producten binnen de EU verboden. (FB)

Kaalheid is simpel te bestrijden. Gewoon even de mutatie van een haar-gen terugdraaien, die 240.000 jaar geleden is ontstaan, en waardoor de mens een 'naakte aap' is geworden. Dat bUjkt uit de column 'Naakt van boven' van hoogleraar biologie Nico van Straalen. De column is opgenomen in de bundel Rennen met een Zwarte Dame. De mens heeft geen lichaamsbeharing omdat een bepaald gen dat nodig is voor de vorming van lichaamshaar, vlak voordat onze voorouder de Heidelbergmens evolueerde in de moderne mens, begon te haperen. Het gen werkt nog wel, maar er zit een foutje in. 'Omdat de mutatie relatief recent is en maar één foutje betreft, zou het herstellen daarvan in principe mogeHjk moeten zijn', aldus Van Straalen. (PB)

Mensen zijn in beperkte mate bereid extra belasting te betalen voor recreatiegebieden met schoon zwemwater in hun directe woonomgeving. Dat blijkt uit het onderzoek waarop Marije Schaafsma woensdag 26 januari promoveert. Ze hield onder meer een casestudie in Zeeland waaruit blijkt dat bewoners bereid zijn extra waterschapsbelasting te betalen voor betere kwaliteit van recreatie en natuur bij Breskens, Saeftinghe en Braakman. Dat geldt ook voor omwoners van de Vinkeveense - en Loosdrechtse Plassen. In beide cases blijkt dat mensen minder bereid zijn te betalen naarmate zij verder weg wonen van de studielocaties of dichterbij andere plekken die soortgelijke natuur en recreatiemogelijkheden bieden. (DdH)

Reageren? Mail naar redactie@advalvas.vu.nl.

>Kort Schone slapers Eindelijk is het wetenschappelijk bewezen: schoonheidsslaapjes werken. Dat blijkt uit het I onderzoek dat Eus van Someren, hoogleraar hersenactiviteit van de slaap, deed samen met collega-wetenschappers van Karolinska Institutet in Stockholm. De onderzoekers I lieten proefpersonen foto's beoordelen van 1 uitgeslapen mensen en van dezelfde mensen Ina te weinig slaap. Deze volwassenen van 18 I tot 31 jaar werden gefotografeerd na een norI male nachtrust van acht uur en na een korte I nacht die werd gevolgd door een periode van 131 uur wakker zijn. Ze werden beoordeeld op 1 een aantrekkelijk, gezond en fit uiterlijk. En j dezelfde personen scoorden aanmerkelijk beter lals ze goed hadden geslapen. De onderzoekers jschreven er een artikel over in de kersteditie van [British Medicaljoumal (WV)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen