Ad Valvas 2010-2011 - pagina 452

8 wetenschap

ad valvas 16 juni 201 ac

De schuld van de ratten Paaseiland in de Stille Oceaan zou door mensenhanden zijn vernietigd. Hoogleraar Jan Boersema ontkracht deze en andere mythes.

MYTHE 2 De ontbossing deed de beschaving ineenstorten. In de gangbare theorie leidde de ontbossing tot een vreselijk drama. De bewoners leden honger, velen zouden aan de hongersnood gestorven zijn, en op het dieptepunt van de crisis zou er een stammenstrijd zijn uitgebarsten. De ineenstorting

TEKST: FLOOR BAL FOTO'S: PETER VALCKX EN JAN BOERSEMA

MYTHE 1 De mens heeft Paaseiland ontbost

MYTHE 3 De beelden zijn bij een burgeroorlog omgegooid.

Beroemde auteurs en zehs zeeonderzoeker Jacques Cousteau verklaren de afwezigheid van bomen op het Paaseiland door menselijk handelen. Om de loodzware voorouderbeelden die het eiland zo kenmerken, vanuit de steengroeven naar de andere kant van het eiland te vervoeren, zouden alle bomen als rollers zijn gebruikt. Jan Boersema, auteur van Beelden van Paaseiland, gelooft niet dat alle bomen nodig waren voor die klus. Ook al duurde de productie van de beelden vijf eeuwen, het transport kon volgens zijn berekening niet meer dan vijftienduizend bomen hebben gekost. "En dan neem ik het royaal, met weinig hergebruik van rollers." Op Paaseiland - dat ongeveer de grootte van Texel heeft - hebben waarschijnlijk zo'n honderdduizend bomen gestaan. Als Boersema's berekening klopt, zijn die dus niet allemaal door omkappen verdwenen. Toch is de mens niet helemaal onschuldig, waarschijnlijk zijn er door bosbranden ook stukken bos verdwenen. "De branden werden aangestoken om houtskool te maken of om vruchtbare landbouwgrond te creëren." Maar de grootste boosdoener is volgens de hoogleraar zonder twijfel de Polynesische rat geweest. Eeuwenlang was het eUand onbewoond. Rond het jaar iioo kwamen kolonisten van het dichtstbijzijnde eiland - in dit geval zo'n tweeduizend kilometer verderop. Om die lange reis te overleven, namen de kolonisten ratten mee om onderweg op te eten. Eenmaal aangekomen op Paaseiland bleken de overgebleven ratten dol op de scheuten van de enige boomsoort, de paas-kokospalm. De knaagdieren vormden een ware plaag. Latere bezoekers beschrijven hoe de kust krioelde van de ratten. Hierdoor kon het bos zich niet regenereren. Boersema- "Dat ratten zoiets kunnen veroorzaken, is sinds een paar jaar ook bekend van andere eUanden."

Paaseiland > Het eiland werd ontdekt door de Nederlandse kapitein Jacob Roggeveen van de West-Indische Compagnie op paaszondag (vandaar. Paaseiland) in 1722. > Het was geen uitnodigend landschap dat de expeditieleider aantrof: steile vulkanische kliffen, metershoge dreigende beelden en kale, boomloze vlakten. > Het Polynesische eiland werd 2,5 eeuw later mondiaal hét voorbeeld van natuur- en cultuurvemietiging door de uitputting van natuurlijke hulpbronnen.

van de beschaving zou in de tijd rond de ontdekking door de Nederlanders hebben plaatsgevonden. Toen troffen zij immers een kaal, ontbost eiland aan. Boersema, die verschillende reisverslagen las, komt tot een andere conclusie. "Die bezoekers kregen zelfs eten aangeboden, dat doe je niet als er hongersnood is." Hoewel de eilandbewoners zonder bomen geen kano's konden maken om op zee te vissen, was er volgens Boersema voldoende voedsel. "Ik heb berekend dat het eiland zelfs zonder bomen wel tienduizend mensen kon voeden. Terwijl er volgens mij nooit meer dan vijfduizend mensen hebben gewoond." De bevolking at vooral suikerriet, zoete aardappels enyam-wortels. Ook hielden ze kippen.

De honderden reusachtige beelden op het eUand zijn bijna allemaal omgegooid. "Het gebeurde op zo'n manier dat ze zeker kapot gingen", zegt Boersema. Elke stam had zijn eigen beelden van aanbeden voorouders. De gangbare theorie is dat rivaliserende stammen tijdens een burgeroorlog eikaars beelden verwoest hebben. Maar Boersepia kon geen enkel bewijs voor burgeroorlog vinden. Sterker nog, de eerste reizigers beschrijven staande beelden. Pas in 1865, lang nadat de burgeroorlog plaats zou hebben gevonden, schrijven reizigers voor het eerst dat de beelden niet meer overeind staan. Niet toevallig valt dat samen met een noodlottig bezoek van Peruaanse schepen aan het eiland. Met een combinatie van geweld, overreding en omkoping namen Peruaanse slavenhandelaars 1400 van de vierduizend Paaseüanders mee om op Peruaanse plantages te werken. Zo ver kwamen de eilandbewoners echter niet. Zij werden het slachtoffer van een tbc- en pokkenepidemie. De zieke slaven werden door de Peruanen weer naar huis gestuurd. Slechts vijftien mensen overleefden de terugreis. Wel namen ze virussen met zich mee, die op het eiland hard toesloegen. Van de oorspronkelijke bevolking bleven slechts u i bewoners in leven. Boersema denkt dat de eilandbewoners in die tijd mogelijk hun beelden zelf omver hebben gegooid. "Uit woede en teleurstelling dat hun voorouders hen in de steek hadden gelaten." Jan Boersema Beelden van Paaseiland, Atlas, 2011 € 19,95. Reageren' Mail naar redactie@advalvas vu nl.

> JAN BOERSEMA, hoogleraar culturele en levensbeschouwelijke dimensies van de relatie tussen mens en natuur, ontkrachtte de gangbare theorieën over Paaseiland met behulp van scheepsjournalen. > Hij had geluk: een tamelijk zeldzame uitgave van het scheepslogboek van kapitein Jacob Roi^eveen over de expeditie, bleek in bezit van de VU-bibliotheek te zijn. Daarnaast vond hij twee andere journaals van dezelfde expeditie en nog twee reisverslagen van derden. Ook van latere bezoekers aan het eiland las hij verslagen. > in de scheepsjournalen beschrijft geen enkele ontdekkingsreiziger honger, burgeroorlogen of een ontwrichte maatschappij op Paaseiland. Hierdoor concludeerde Boersema dat er geen totale ineenstorting van de cultuur op Paaseiland is geweest.

Doemdenken > Begin jaren zeventig verscheen het eerste artikel waarin de ineenstorting van de 'hoogstaande cultuur* op Paaseiland als voorbeeld werd gesteld voor de uitputting van natuurlijke hulpbronnen door mensen. Veel artikelen en boeken volgden. > Jan Boersema vermoedt dat de auteurs, door de tijdgeest waren aangestoken, in die tijd richtten wetenschappers in Europa De Club van Rome op. > Deze club vreesde dat overbevolking en uitputting van natuurüike hulpbronnen de aarde zouden vernietigen. > De ontbossing op Paaseiland paste precies in dit denkbeeld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen