Ad Valvas 2010-2011 - pagina 313

wetenschap 7

ld valvas 17 maart 2011

Radioactiviteit op de campus \et cyclotron maakt radioactief materiaal /oor ziekenhuizen. Dat is gouden handel. Een j­ondleiding langs het best boerende VU­bedrijf. FEKST: PETER BREEDVELD FOTO'S: PETER VALCKX

Een cyclotron is een deeltjesversnel­ , een soort kanon dat een bundel protonen afschiet op een atoomkern. pr ontstaat dan een kernreactie, vaarbij de atoomkern radioactief vordt. Het Radioactief materiaal vordt gebruikt als tracer, een con­ [trastvloeistof die in de bloedbaan van een patient wordt gemjecteerd. iiermee kun je bijvoorbeeld tumoren bpsporen. En het wis­ en natuurkundegebouw jstaat al sinds 1964 een cyclotron, in 1 bunker met muren van ruim twee aeter dik. Die bereik je via trappetjes 'en gangetjes waar de jaren zeventig nooit zijn opgehouden. Het cyclotron vordt op afstand bediend uit een kamer waar een enorm apparaat staat, dat de ruimte bijna voUedig lit. Het lijkt een computer uit één 1 de eerste James Bond films, met [tellertjes en wijzertjes en knoppen en schakelaars en kabels De afgelopen Ivijftien jaar kwamen er drie cyclo­ Itrons bij. Die worden vanuit dezelfde Ikamer bediend, met een simpel llaptopje.

)uur kopje thee [ oude cyclotron heeft ons Igemaakt tot wat we nu zijn, maar ver­ Itoont nu toch wel eens ouderdoms­ Iverschijnselen", vertelt Perry Kruijer, Idirecteur van de BV Cyclotron VU, leen commercieel bedrijf waarvan VU lenVUmc aandeelhouder zijn. "Dan Igaat er na een paar uur stralen opeens leen draadje loszitten, waardoor we

ig Business IDe VU kocht in 1964 haar eerste I cyclotron voor onderzoek. In de Ijaren tachtig waren er straffe I bezuinigingen en moesten er keuzes I worden gemaakt. Besloten werd het I cyclotron te gebruiken om radioactieve I contrastvloeistoffen te produceren, Idie konden worden verkocht tegen I commerciële prijzen. Daartoe werd I samenwerking gezocht met het bedrijf 1 Mallinckrodt Medical, tegenwoordig I Covidien. Op de VU­campus werden

weer helemaal opnieuw moeten beginnen. Toch genereert deze oude dame nog een belangrijk deel van onze omzet." We mogen het oude cyclotron niet van binnen bekijken, omdat hij aanstaat en dus straling afgeeft, maar een van de jongere, kleinere cyclo­ trons is wel te bezichtigen. Daarvoor wordt met een knop een metersdikke 'deur' van met staal omhuld beton geopend, die de ruimte hermetisch gesloten houdt. Het cyclotron is een enorme ketel, of eigenlijk centrifuge, met een lange kanonsloop eraan. Hierin wordt minder dan een vingerhoedje water omgezet in fluor­18 atomen, die in laboratoria chemisch worden bewerkt tot de contrastvloeistoffen voor ziekenhuizen. "Dat water is geen gewoon water", legt Kruijer uit. "Het is zuurstof­i8 verrijkt water." Gewoon kraanwater bestaat voor veruit het grootste deel uit moleculen met zuurstof­i6 atomen en voor minder dan één pro­ cent uit zuurstof­18 atomen. Via een ingewikkeld en peperduur proces kan het zuurstof­16 en zuurstof­18 water van elkaar worden gescheiden. AUeen van zuurstof­18 water kunnen we het radioactieve fluor­18 maken. Kruijer "Het ziet eruit als gewoon water, je kunt er ook thee mee zetten, aUeen heb je dan wel een duur kopje thee." Vanuit de cyclotronbunker gaat het weer langs trappetjes en gangetjes naar een laboratoriumcomplex, waar

isotopen met het cyclotron gemaakt, die vervolgens in het Pettense filiaal van Mallinckrodt werden bewerkt tot contrastvloeistof. In 1992 werd de BV Cyclotron VU opgericht. De omzet groeide, mede omdat de BV de enige in Nederland was die de contrastvloeistof FDG (fludeoxyglucose) voor de toen pas geïntroduceerde PET­scanner verkocht. De BV groeide uit tot een bedrijf met 30 medewerkers en een jaaromzet van 7 miljoen euro. Inmiddels heeft de BV Cyclotron geen monopoliepositie meer in de productie van FDG.

I Dikke honden Honden met een dik baasje zijn zelf ook vaak te dik, blijkt uit onderzoek van hoogleraar voeding en gezondheid Jaap Seidell. Dat komt Vooral door gebrek aan beweging. "Honden die veel uitgelaten worden zijn zelf niet dik, maar ook hun baasje is niet dik", zegt Seidell in het NRC­Handelshlad van 12 maart. Naar schatting heeft 30 tot 50 procent van de Nederlandse honden en katten overgewicht, maar bij katten IS de correlatie met het baasje minder groot. Seidell "Ze gaan zelf in en uit het kattenluikje en zwerven soms hele nachten lang buiten rond. Honden zijn veel afhankelijker van hun baasjes." Dat poezen ook dikker worden komt mede doordat ze steeds vaker in huis opgeslo­ ten zitten. (DdH)

De cyclotrons op de VU­campus maken medische isotopen voor ziekenhuizen in heel Nederland

het fluor­18 chemisch wordt bewerkt tot radioactieve contrastvloeistof Om er binnen te mogen, moeten we eerst een overjas aan, schoenbeschermers en een haarnetje. Dit is nodig omdat in deze superschone laboratoria steriele producten worden gemaakt. Hier worden de radioactieve materi­ alen achter veel lood en loodglas che­ misch bewerkt, door de inhoud van potjes en flesjes met mechanische grijparmen te bedienen.

Radioactief afval sinds het cyclotron in 1987 een commercieel bedrijf werd, worden hier radioactieve tracers gemaakt, jodium­123 (om afwijkingen in de schildklier op te sporen), rubidium­ krypton (een radioactief gas voor longonderzoek) en FDG (Fluor­18 flu­ deoxyglucose, een radioactief suiker voor het opsporen van tumoren en uitzaaiingen). Deze producten worden dagelijks naar ziekenhuizen in het hele land vervoerd. Omdat de stoffen maar een paar uur radioactief bUj ven, moeten ze meteen na productie op transport. De meeste ziekenhuizen willen 's morgens op tijd starten, dus gaat de eerste zending op z'n laatst vijf uur 's morgens de deur al uit, vóór de eerste files. Ook het VU medisch centrum wordt van tracers voorzien.

Met een elektrisch karretje worden ze ondergronds naar het VUmc getrans­ porteerd. De radioactieve materialen die 's mor­ gens zijn gemaakt, zijn 's middags al niet radioactief meer (hun 'halve­ ringstijd' is kort, heet dat in nucleair jargon). Dat heeft nadelen ­ de houdbaarheidstijden van de kostbare

De eerste zending gaat om vijf uur 's morgens de deur uit, vóór de eerste files goedjes zijn wel erg beperkt­ maar het voordeel is dat de radioactiviteit bij patiënten snel weer verdwenen is en dat er geen radioactief afval te verwerken is. Een nucleaire ramp op de campus is dus uitgesloten.

Verhuizen De BV Cyclotron VU is een van de

meest succesvolle commerciële spin­ off bedrijven van de VU. Het bedrijf telt dertig medewerkers en heeft een omzet van 7 miljoen euro. De winst wordt onder andere gestoken in onderzoek naar nieuwe producten. Dit gebeurt in samenwerking met de afdeling Nucleaire Geneeskunde PET­research van het VUmc (PET staat voor Positron Emissie Tomo­ grafie). Er wordt bijvoorbeeld hard gewerkt aan de ontwikkeling van nieuwe tracers met een langere halveringstijd, zoals jodium­124 en Zirconium­89, en een tracer om verschijnselen van Alzheimer vroeg­ tijdig te kunnen opsporen. "We gaan rond 2015 verhuizen naar het nog te bouwen VUmc imaging centrum", zegt Kruijer. "Daarin komen, naast de BV Cyclotron VU ook de afdelingen Nucleaire Geneeskunde PET research. Radiologie en het Lasercentrum. Het Wis­ en Natuur­ kundegebouw wordt gesloopt en het oude, grote cyclotron wordt ontman­ teld. Daardoor zuUen we geen rubi­ dium­krypton en jodium­123 meer kunnen produceren, omdat voor deze producties een hoge energie nodig is die aUeen met dat grote apparaat kan worden bereikt." Reageren' Mail naar redactie@advalvas vu nl.

Cybersickness

Prikpil verplicht?

Zwalkende constanten

Alleen al van het kijken naar bewegende beelden kunnen we misselijk worden. Als dat voorkomt bij bijvoorbeeld computerspellen, zoals tegenwoordig nogal eens het geval is, noemen we dat cybersickness. Dit zegt bij­ zonder hoogleraar Vestibulaire Bewegings­ en Orientatiewaarneming Jelte Bos, die 17 maart zijn oratie houdt. Door de huidige 3D­h)fpe ­ in bioscoop, thuis op TV en bij gammg ­ worden we steeds meer blootgesteld aan beelden die ons misselijk maken, omdat het om een onnatuurlijke com­ binatie van bewegingen gaat. Je ziet ze namelijk wel, maar je voelt ze niet. Dit heeft gevolgen voor de bewegingswaameming en de ontwik­ keling daarvan bij kinderen, en voor ons hou­ dingsevenwicht. Onderzoek toont aan dat de instabiliteit na het kijken naar bijvoorbeeld de animaties in een computergame al snel groter is dan als je een glaasje te veel op hebt. (PB)

Verplichte anticonceptie voor verstandelijk beperkte mensen tast fundamentele grondrech­ ten aan. Dat zegt Hans Reinders, hoogleraar ethiek, in nrc next. "Je kunt niet zomaar een naald in iemand zetten." Ook heeft hij twijfels over de uitvoerbaarheid van verplichte anti­ conceptie. Want als een vrouw haar verplichte prikpil niet komt ophalen, zou zij in zo'n geval opgespoord moeten worden. "Zo'n apparaat kennen we bij criminelen, maar als je mensen met een verstandelijke beperking als criminelen wilt behandelen, wü ik wel weten welk delict ze hebben gepleegd." De hoogleraar erkent dat deze mensen niet de ideale ouders vormen. "Ze zijn arm. Ze wonen vaak slecht en hebben weinig kans op een gewone baan. Dat legt de nodige druk op hun veerkracht als ouder." (PB)

Alcohol uit verre sterrenstelsels kan ons inzicht geven in hoe de gewichtsverhouding tussen elektronen en protonen in het vroege heelal is veranderd. Dat hebben natuurkundigen van de VU ontdekt. Want hoewel elementaire natuur­ kundige wetten ervan uitgaan dat deze verhou­ ding constant is, suggereren recente metingen dat die vlak na de oerknal anders was dan nu. Om dat te onderzoeken, kijken wetenschappers naar licht dat werd uitgestraald door nevels die miljarden lichtjaren van ons vandaan staan. Het lichtspectrum van deze nevels verandert als de verhouding tussen elektronen en protonen veranderen. Tot nu toe keken de wetenschap­ pers naar wolken ammoniak en waterstof, maar alcohol uit de ruimte levert tien keer zoveel informatie op, omdat de kleurveranderingen daarbij groter zijn, zo schrijven de natuurkun­ digen in Physical Reuieu; letters. (WV)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen