Ad Valvas 2010-2011 - pagina 189

IN MEMORIAM 11

ld valvas 16 december 2010

fan Lever 1922 ­ 2010

ver alles steeds verwonderd N

a een serie lezingen over evolutie voor de NCRV­radio, eindjaren zestig, krijgt VU­ bioloog Jan Lever het zwaar voor zijn kiezen. Er vaUen anonieme kaarten in de bus met een aap erop, vergezeld van de tekst: 'Groeten van uw neef'. Er verschijnen reeksen boze brieven in Trouw, de krant waarin Lever sinds de jaren vijftig regelmatig schrijft over evolutie en schepping. De hoogleraar dierkunde, zelf gereformeerd, laat zich niet van zijn stuk brengen. Hij reist stad en land af om lezingen te geven. Vrijwel elke week gaat hij een avond in debat met geloofsgenoten die de evolutietheorie zien als bedrei­ ging van hun godsbesef. Lever geniet van die dialoog. Gedul­ dig legt hij steeds weer uit dat God en wetenschap prima samengaan. Wie afziet van de letterlijke bijbel­ lezing kan de evolutietheorie volgens hem omarmen en tegelijk erkennen dat God, op een hoger niveau, de hele wereld in zijn hand houdt. De hoogleraar wint snel terrein. Dankzij zijn grote innerlijke overtuiging en doorzettingsvermogen hebben de meeste gereformeerden de combina­ tie 'lab en kansel' begin jaren zeventig aanvaard. Zelfwas de bioloog veertig jaar eerder al zover. Daar ging een persoonlijke zoektocht in zijn vroege jeugd aan vooraf.

Éoek zonder God

Jan Lever was grondlegger van de biologie aan de VU. Hij gaat de geschiedenis in als degene die Nederlandse gereformeerden achter de evolutietheorie wist te scharen. TEKST: SANDER BECKER, m.m.v. BAUKE OUDEGA FOTO: DICK AANEN

IGrondlegger m> Op 23 november overieed emeritus hoogleraar JAN LEVER, 88 jaar oud ^ > Lever werd in 1950 lector aan de toenmalige VU­faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen > Hij richtte de subfaculteit der Biologie op en heeft het onderwijs in de biologie opgezet en het onderzoek ontwikkeld > Die subfaculteit is uitgegroeid tot de faculteit der Biologie en zo'n tien jaar geleden opgegaan in de huidige faculteit der Aard­ en Levenswetenschappen, een van de grootste VU­faculteiten. De faculteit had geen betere grondlegger kunnen hebben > Lever is decaan van de WN­faculteit geweest en conrector van de VU

Trouw > Dit portret werd geschreven door SANDER BECKER, wetenschapsredacteur van Trouw, en werd oorspronkelijk op 6 december in Trouw gepubliceerd > BAUKE OUDEGA, decaan van de faculteit Aard­ en Levenswetenschappen, vulde het stuk voor Ad Valvas aan met enkele VU­accenten

Lever wordt op 20 juli 1922 in Gro­ ningen geboren. Hij groeit op in een gereformeerd gezin in Den Helder. De jongen laat zijn liefde voor de natuur de vrije loop. Thuis, te midden van zijn twee broers, omringt hij zich met een halve dierentuin: mieren, slak­ ken, rupsen, spinnen, schildpadden, een kat en zelfs een bok. Op zoek naar kennis over al dit leven stuit hij in bibliotheekboeken op boeiende ver­ halen over de evolutie. Vooral Afstam­ ming van den mensch van Wilhelm Bölsche intrigeert hem. God komt er niet in voor. Dat maakt de jongen enigszins nerveus. Wat zouden gereformeerde denkers wel niet van die evolutie vin­ den? Een rede van het gereformeerde boegbeeld Abraham Kuyper uit 1899 stelt hem gerust: de evolutietheorie is prima, zei Kuyper, zolang God maar blijft gelden als 'opperste bouwmees­ ter'. Met die vrijbrief op zak begint Lever in 1939 aan zijn studie biologie in Utrecht. Vanaf 1943 duikt hij onder bij de familie Lagerweij omdat de Duit­ sers jacht maken op studenten die niet trouw zijn aan de bezetter. Een jaar na de oorlog studeert hij af en nog eenjaar later trouwt hij met Juus Lagerweij. De twee blijven hun leven lang samen en krijgen vijf kinderen. Lever blijkt een excellent weten­ schapper. Hij promoveert in 1950 op onderzoek aan de schildklier, wordt nog datzelfde jaar lector aan de Vrije Universiteit en helpt daar de studie biologie opzetten. Wanneer hij de evolutietheorie in het programma opneemt, legt het gereformeerde bestuur hem geen strobreed in de weg. Ook niet als hij twee jaar later hoogleraar wordt en in zijn oratie een lans breekt voor de evolutiethe­

orie, waarin hij dan nog een belang­ rijke, sturende rol ziet weggelegd voor de Schepper. Vanaf dat moment geeft hij vorm aan de faculteit Biologie van de VU. Hij leidt generaties studenten op en inspireert ze om onderzoek te doen en kritisch na te denken. Veel van zijn eerste leerlingen zijn hoogleraar of wetenschappelijk medewerker geworden. Hij is zeer bekend in het land en weet talloze belangrijke onderzoekssubsidies te verwerven. Lever bouwt een faculteit op met drie onderzoeks­ en onderwijslagen: het moleculaire en cellulaire niveau, het organismale en het ecologische niveau. Dat model heeft heel lang standgehouden. Lever is in bijna alles zeer geïnteresseerd. In de jaren zestig en zeventig trekt hij 's zomers steevast naar Schiermonnikoog en organiseert daar zomerkampen. Dat waren, zo vertellen deelnemers, bijna spirituele ervaringen.

Een leven lang gelovig Levers stukken in Trouw maken halverwege de jaren vijftig veel lezers­ reacties los. Ook volgt een eerste golf verzoeken voor lezingen in het land, van Groningen tot Maastricht. Zijn rechtstreekse gedachtewissehng met soms zeer geschokte gelovigen resulteert in het boek 'Creatie en Evo­ lutie' (1956). Daarin beschrijft Lever evolutie nog altijd op Kuyperiaanse wijze, als een proces waarbij God voortdurend aan de knoppen draait. Tijdens zijn latere lezingen voor de NCRV­radio, in 1969 gebundeld onder de titel Waar blijven we?, gaat hij een stap verder. Hij stelt nu dat God de evolutie weliswaar in gang heeft gezet, maar daarna niet meer ingrijpt. De evolutie voltrekt zich helemaal vanzelf, via toevallige gene­ tische veranderingen en natuurlijke selectie. Met dit nieuwe standpunt trekt de hoogleraar de natuurwetenschap en het geloof definitief uit elkaar. Maar geen haar op zijn hoofd die eraan denkt om God overboord te zetten. Lever blijft zijn leven lang gelovig. Het goddelijke schuilt wat hem betreft vooral in verwondering. Ver­ wondering over de schoonheid van de natuur. Gevleugeld is zijn lyrische beschrijving van een klein zwart vliegje dat op een zondagmiddag plaatsneemt op zijn opengeslagen boek. Lever ervaart het als een gods­ wonder dat zo'n beestje een kloppend hartje heeft, een buizenstelsel voor de ademhaling, en honderden spiertjes voor de voortbeweging; dat het kan lopen, vUegen en rondkijken. Het is voor hem een religieuze ervaring, en daar doet de toenemende kennis uit genetica en evolutiebiologie niets aan af

Poelslaldten en putdeksels Verwondering en nieuwsgierigheid vormen ook de bron van Levers wetenschappelijke inspiratie. Zijn werk, voornamelijk gewijd aan poelslakken en schelpen, komt vaak voort uit persoonlijke observaties. Zo wordt de bioloog ooit voUedig in beslag genomen door een kwestie over linker­ en rechterkleppen van

schelpen. Hij ontdekt dat op het strand soms vrijwel aUeen linker­ of juist rechterkleppen aanspoelen. Dit blijkt veroorzaakt te worden door de ­ mede door de wind bepaalde ­ waterstromen, die op linker­ en rechterkleppen anders vat krijgen. Het blijkt ook nog uit te maken of roofslakken links of rechts een gaatje in de schelp hebben geboord. Met een onderzoeksvoorstel over deze materie sleept Lever de allereerste Koninklijke SheU­prijs in de wacht. De geleerde verbaast zich over nog veel meer. Over het feit dat de weefrichting van Amerikaanse stropdassen precies tegengesteld is aan die van Europese stropdassen; over de vele soorten putdeksels in de hoofdstad; en over de grote bomen­ varieteit in Amsterdam­Zuid. Die laatste waarneming fascineert Lever zozeer dat hij in 2002 zijn Bomengids van Amsterdam­Zuid uitbrengt. "Alles is interessant als je erin begint te graven", zegt Lever vaak tegen zijn kinderen. Je zou het zijn lijfspreuk kunnen noemen. Hij leefde er in elk geval naar, ook in zijn werk. Het leidde tot wetenschap die door haar breedte een zekere focus mist, maar waarvan ingewijden de creativiteit en slimheid roemen. Lever bekleedt het hoogleraarschap van 1952 tot 1986. Hij is geliefd bij studenten, en in het gebouwdeel waar veel biologen van de VU gehuisvest zijn, is een mooie, oude collegezaal naar hem vernoemd. In 1970 wordt hij lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Een hoogtepunt in zijn carrière is het omleggen van de traditionele cappa (een schoudermantel) bij Martin Luther King, wanneer die in 1965 een eredoctoraat van de VU ontvangt. Driejaar later wordt de zwarte vrij­ heidsstrijder vermoord. Na zijn pensioen stort Lever zich op zijn bomenboek en op de internatio­ nale genealogie van de Lever­familie. De laatste jaren gaat het moeizamer. De ouderdom slaat toe. Steeds meer functies houden ermee op. Dat irri­ teert Lever. Hij wQ nog zoveel. Een van zijn grote wensen is het schrijven van een boek met kritische noten over de Bijbel. Zou Jona echt in de maag van een walvis hebben gepast? Zouden Noach en zijn vrouw werkelijk in staat zijn geweest om van alle dieren een marmetje en vrouwtje te selecteren, terwijl zelfs geoefende biologen bij sommige soorten het verschil tussen de seksen nauwelijks zien? Het moet een schalks en tegelijk respectvol boek worden dat eens te meer aantoont dat een letterlijke bijbellezing niet valt vol te houden. Lever werkt er als een bezetene aan, voor zover zijn haperende lichaam dit toelaat. En het lukt hem; half november rolt Een bioloog leest de Bijhei van de drukpers. Krap een week later overlijdt Lever. Hij heeft zeer veel betekend voor de biologie en de VU, voor de verbinding tussen geloof en wetenschap, schepping en evolutie. Reageren? Mail naar redactie@advalvas.vu nl.

­

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen