Ad Valvas 2011-2012 - pagina 61

wetenschap 15

ad valvas 6 oktober 2011

OPVALLEND EERLIJK VOOR EEN CRIMINEEL Criminoloog Frank van Gemert schreef de biografie van de gewelddadige crimineel Jan. Het verhaal kreeg een bloedig einde. TEKST: FLOOR BAL FOTO: FRANK VAN GEMERT

Gemillimeterd haar, lichaamsdelen vol tatoeages en twee meter getrainde spierkracht. Het uiterlijk van beroepscrimineel Jan is imponerend bedoeld, maar criminoloog Frank van Gemert raakt daar na twintig jaar in het vak niet meer van onder de indruk. In januari 2010 belt Van Gemert aan bij de flat van de vijftiger wiens biografie hij zal gaan schrijven. Op zijn gemak drinkt hij zijn koffie in de kleurrijke woonkamer terwijl Jan zijn hond aait, een Staffordshire buU terrier. Eenjaar eerder is Jan teruggekeerd uit de Verenigde Staten waar hij gevangen zat voor drugssmokkel en lid was van eenpnson gang. Het criminele leven heeft hij achter zich gelaten. Hij vult zijn dagen met vrijwilligerswerk in een bejaardentehuis en voorlichting over criminaliteit op scholen. Dat doet hij goed, de scholieren zijn enthousiast en de bejaarden zijn dol op hem.

keiijk bij de man van wie hij weet dat hij zo gemakkelijk geweld gebruikt. "Ik had niet het gevoel dat ik bij een bom aan tafel zat. De relatie die hij met mij had, was heel helder. We werkten samen aan een taak." Af en toe laat Jan doorschemeren dat hij ongelukkig is, daar op de achtste verdieping van zijn Utrechtse flat. Voorlichting op scholen mag hij na verloop van tijd niet meer geven omdat zijn genuanceerde betoog langzaam veranderde in stoere verhalen over zijn gevangenisbende. De toegang tot het bejaardentehuis is hem verboden, nadat de leiding ontdekte dat hij ooit een man neerstak. "In de bajes heb je geen zorgen", zegt hij tegen Van Gemert. "Ik heb bijna geen plezier, ik vermaak me niet. Dat hele normale leven bevalt me voor geen meter. Ik heb momenten waarop ik denk, ik kan net zo goed een pistool kopen en een beetje gaan schieten hier en daar. Dan kom ik tenminste vast te zitten en ben ik van die ellende a£ Als we klaar zijn met dat boek hoefik daar geen rekening meer mee te houden. En dan kijk ik wel of ik in de bak kan belanden." Van Gemert vraagt hem of hij geen rare dingen zal doen en Jan stelt hem gerust.

Boevenbiograiie Veel criminologen houden er niet van boevenbiografieën te schrijven. De reden ligt voor de hand, vindt Van Gemert. "Criminelen zouden volgens hen aUeen maar liegen en zichzelf beter wiUen voorstellen. Terwijl dat niet mijn ervaring is. Als je autobiografieën van deze groep leest, zie je dat deze schrijvers ook de slechte kanten van hun karakter tonen." Je moet als auteur wel het juiste moment kiezen, zegt hij. Niet, zoals bij veel grote criminelen gebeurt, tijdens de rechtsgang gaan interviewen. "Natuurlijk zegt een boef dan niets wat hem extra cel kan opleveren." Jan daarentegen heeft niets te verliezen, geen geld, aanzien of een sociaal netwerk. Zijn straf heeft hij al uitgezeten. Bovendien is Van Gemert niet geïnteresseerd in alle grote en kleine misstappen van de man, maar in zijn karakter en zijn persoonlijke ontwikkeling. Vooraf tekent de crimineel een contract met afspraken over hun samenwerking. "Niet dat ik bang was voor een juridisch steekspel, maar om duidelijkheid te creëren. Ik heb er nooit gebruik van hoeven maken, hij was de beste respondent die ik ooit heb gehad."

Steekpartij Natuurlijk gaat Van Gemert niet alleen af op de dingen die Jan hem vertelt. Hij krijgt toestemming om het strafblad van zes kantjes in te zien. Ook spreekt hij verschillende mensen uit Jans omgeving. Voor een misdadiger blijkt hij opvallend eerlijk te zijn. De anekdotes over zijn jeugd waarin zijn moeder dagelijks zeven kleerhangers op hem kapotsloeg, blijken te kloppen. De advocaat die hem vaak verdedigt, vertelt over de veroordeling wegens poging tot moord op de zoon van de hovenier waar Jan in 2002 ontslagen werd. Zelf ziet Jan dat niet als een zwaar delict. In het boek zegt hij: 'Ik dacht ik steek hem even licht, gewoon even een half centimetertje erin. Even de hartstreek prikken, kan geen kwaad, ga je niet dood aan.'

JanH Zijn ex-vrouw beaamt dat ze een gewelddadige relatie hadden. Zo sloeg hij uit jaloezie een mannelijke verpleger neer die haar hand tijdens haar bevalling vasthield. Ze dook onder in eenblijf-van-mijn-lijfhuis als hij tijdens hun boedelscheiding dreigt ook hun eenjarige zoon met een kapmes in tweeen te zullen delen. Maar ze vertelt ook hoe hij eenjaar lang voor haar zorgde toen ze in een rolstoel belandde.

Van bendelid tot tbs

Pillendealer

Een beetje schieten

Op 17 augustus 2010 hebben de twee hun laatste afspraak. Vanaf dat moment zet de wetenschapper zich aan het schrijven van zijn boek. Hij weet al hoe hij het verhaal zal eindigen; met het beeld van een gedeprimeerde man zonder doel, alleen op die flat. Anderhalve week later krijgt hij een maUtje van Jan. 'als jij dit leesd ben ik al uit de maatschappei. Als je zulke dingen veroorzaakt dan hoor je niet los te lopen.' Jan geeft zijn tv, computer en koelkast aan zijn buren en regelt een nieuwe baas voor zijn hond. Dan koopt hij in de Hema voor vier exao een groot keukenmes. Om acht uur 's avonds gaat hij langs bij een piUendealer die hem onlangs beledigd heeft. Hij koopt slaappUlen, kijkt even tv met de man en haalt een glas water. Als hij terugkomt uit de keuken, steekt hij zijn slachtoffer zes keer. Hij loopt de flat uit, maar laat zich gemakkelijk arresteren. Van Gemert piekert over de vraag of hij iets had kunnen doen om het misdrijf te voorkomen. "Het overkomt me niet elke dag dat iemand die ik goed ken zoiets doet. Hij steekt zonder blikken of blozen iemand neer terwijl ik dacht dat hij aan het eind van zijn criminele carrière zat." Vooral de timing, vlak na het afronden van de interviews, zit hem dwars. "Hij heeft hier echt mee gewacht totdat we klaar waren. Zo word j e als wetenschapper van notulist opeens participant." Hij besluit zijn boek toch af te maken. Jan wordt veroordeeld voor poging tot moord. Zijn straf vijfjaar gevangenis plus tbs.

vijfentwintig keer komen Van Gemert en Jan bij elkaar. Nooit voelt Van Gemert zich ongemak-

Reageren"? Mail naar redactie@advalvas vu.nl.

Ruiken en voelen Die zorgzaamheid is een van de paradoxen in het verhaal van Jan, die volgens Van Gemert de meerwaarde aan een biografie geven. "Merkwaardige tegenstellingen verdwijnen als je probeert om zo'n leven te vangen in een theorie over de invloed van opvoeding of subculturen." Daarom geeft hij in zijn boek geen psychologische verklaring voor het gedrag van zijn hoofdpersoon. "Psychiaters die dit lezen, hebben vast geen moeite om in hem een psychopaat te herkennen. Maar voor mij is zijn levensverhaal als geheel de verklaring. Daaruit kun je zoveel meer leren dan uit een karakterschets van twee pagina's met een diagnose op het eind." De criminoloog hoopt dat studenten het boek zullen gebruiken om meer inzicht in misdadigers te krijgen. "Aan studenten die meestal net van de middelbare school komen, moetje duidelijk maken wat voor mensen dat zijn. Als je het alleen over de delicten hebt, kun je niet ruiken en voelen hoe iemand echt is."

> In 2004 wordt Jan op een vliegveld in de Verenigde Staten opgepakt met vijf kilo cocaïne > De meeste Amerikaanse gevangenen worden voor hun veiligheid lid van een bende. Als Nederlandse vijftiger heeft Jan moeite om aansluiting te vinden. De blanke neonazibende die toenadering zoekt, trekt hem niet > Uiteindelijk wordt hij lid van de LatijnsAmerikaanse Sureüos. Het gemak waarmee Jan geweld gebruikt, komt hier van pas. Zonder twijfel steekt hij, in opdracht van de gang, medegevangenen neer. Op deze manier verwerft hij aanzien binnen de bende. Terug in Nederland mist hij de gevangenis > Het boek Van prison gang tot tbs van Frank van Gemert komt midden oktober uit, ISBN 97890 8975 1812

Frank van Gemert

'Ik had niet het gevoel dat ik bij een bom aan tafel zat'

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen