Ad Valvas 2011-2012 - pagina 333

ad valvas 19 april 2012

Maand van de filosofie

DENKEN DOE JE ZO Wat doen filosofen eigenlijk precies? In een nieuw boek proberen twee VU­wetenschappers inzicht te geven. Maar de lezer moet nog veel moeite doen.

in beelden communiceren? Filosofen horen zichzelf strenge regels op te leggen, vindt Johan van Benthem. 'Ik geloof dat formele structuren ons bevrijden van de ketenen van een ongereflecteerde werkelijkheid. En die structuren bestaan ook in het denken in het algemeen, in taalgebruik, redeneringen en argumentatie.' Niet datje daar altijd even blij van wordt: 'Onderzoek is onthechting, een vrije val', verzucht Van Benthem.

TEKST: DIRK D E HOOG ILLUSTRATIE: BART VAN DEN TOOREN

WEGGOOIEN

Weinig beroepen zijn voor de leek zo abstract als dat van defilosoof.Want wat doet die eigen­ lijk? De VU­promovendi Suzanne Metselaar en Allard den Duik vroegen aan tien Nederlandse denkers hoe zij te werk gaan, en schreven er een boek over; Hoe denkers denken. Filosoferen als ambacht. Helaas doen die denkers vooral hun levensverhaal uit de doeken. Voor het uitzoeken wat het filosofenambacht nu precies inhoudt, was nog een hele reconstructie nodig. Bij dezen.

VRAGEN Filosoferen begint met het stellen van vragen. Zo vroeg René van Woudenberg, VU­decaan Wijsbegeerte, zich als kind af of je wel zeker kunt weten of God bestaat. 'Filosofie is zowel ongeldige argumenten van anderen weerleggen als zelf argumenten bedenken waarom een bepaalde stelling waar is', aldus Van Woudenberg. 'Filosoferen doe je uit nood', haalt VU­hoofddocent sociale wijsbegeerte Ad Verbrugge de beroemde Duitse filosoof Hegel aan. Zo voelde hij dat zelf ook. 'In hoeverre zou mijn ongeloof mijn eigen schuld zijn en mijn eeuwige verdoemenis dus terecht?' bedacht hij als puber. Vraag der vragen is natuurlijk: waartoe zijn wij op aarde? Plato, de aartsvader van de moderne wijsbegeerte, zag filosoferen als de beste voorbereiding op de dood. Medisch ethicus Heleen Dupuis sluit daar aardig op aan. 'Ik beschouw een goede omgang met de dood als de voltooiing van de VerHchting.'

LEZEN Goede vragen en zeker de juiste antwoorden komen natuurlijk niet vanzelf boven dobberen. Nadenken is hard werk. Om te beginnen moet je natuurlijk heel veel lezen, bijvoorbeeld wat anderen al over een bepaald onderwerp hebben geschreven. 'Als je een mening hebt, dan moet je op grond van de dingen die je hebt gelezen, deze mening kunnen onderbouwen. Dit is precies waarin een filosoof getraind is doordat hij de geschiedenis van de filosofie heeft bestudeerd', stelt Hans Achterhuis. ZijnLeidse collega Afshin Ellian is het daarmee eens. 'Een filosoof beroept zich deels op bronnen, denkers en analyses uit het verleden om daarmee de actualiteit van het heden te duiden.' Als filosoof

moetje overal een beetje verstand van hebben. Daarom hoor j e ook literatuur te lezen, aldus Van Woudenberg: 'Omdat literaire werken een beroep doen op onze emoties, zijn ze veel beter in staat ons een morele spiegel voor te houden dan filosofische verhalen.'

PRATEN VU­docent Stine Jensen is het hartgrondig eens met de aanbeveling vooral veel romans te lezen. Ze is tenslotte ook literatuurwetenschapper. Maar ze wil een stapje verder. 'Je moet de straat op gaan, weg uit het laboratorium, weg van het bureau.' Niet voor niets presenteert ze ook een tv­programma, want filosofen moeten volgens haar vooral met andere mensen praten. Anders blijf je een gevangene van de gedachtes in je eigen brein. Dat is de reden dat Heinz Kimmerle naar Afrika is gegaan om de lokale filosofie te bestuderen. 'Je moet in dialoog treden en je

openstellen voor de gefundeerde meningen van je gesprekspartner.' Nu ja, dat is wat de oude wijsgeer Socrates ook al bepleitte. Door elkaar te ondervragen komt wellicht de waarheid bovendrijven. Of dat echt lukt, betwijfelt Kimmerle. 'Je kunt de ander nooit helemaal begrijpen.' Zei Sartre ook al niet zoiets?

SCHRIJVEN Hoe ver moeten we gaan met de dialoog? 'Zelf geloof ik niet dat er met fundamentalisten zinvol gediscussieerd kan worden', stelt Heleen Dupuis. Zij vindt het van wezenlijk belang de eigen argumenten goed onder woorden te brengen. 'Iemand die simpelweg het meest boos of verdrietig is, heeft om die reden nog geen gelijk. Je moet redelijke argumenten geven om het gevoelsoordeel te onderbouwen, want alleen dan kan dat oordeel gedeeld en bekritiseerd worden.' Schrijven dus, want zonder woorden bestaan geen logische gedachten. Of kun je ook

En in vrij vallen zijn veel denkers erg goed, althans dat beweert Herman Phüipse. 'Nietzsche mag dan een geweldige schrijver zijn geweest, argumenteren deed hij nauwelijks.' •• Zijn werk als filosoof mag van Phüipse dan ook in de prullenmand. En dat geldt in zijn ogen voor zo'n negentig procent van de continentale filosofie. 'Die voldoet niet aan de elementaire voorwaarden datje helder formuleert watje bedoelt en je standpunt goed beargumenteert.' Van Benthem pleit ervoor dat filosofen niet alleen eikaars werk, maar ook dat van zichzelf weggooien. 'Het gaat om het vermogen jezelf te corrigeren. Als eerdere gevolgtrekkingen onjuist blijken, dan moeten we herzien wat we tot nu toe geloofden.' Van Woudenberg krijgt er soms een punthoofd van. 'Waarom zou je eigenlijk aan alle dingen fundamenteel moeten twijfelen?' Ellian geeft moed: 'Filosofie is waarheidszoeking en iedere waarheid die gevonden wordt, brengt vrede met zich mee.'

DOEN Soms heb je wel moed nodig om de waarheid onder ogen te zien en blijft het beeldscherm je grijnzend aanstaren. 'Je moetje niet laten afschrikken door een vel wit papier, maar gewoon beginnen met schrijven en j e eerste zinnen niet telkens weer doorstrepen', adviseert Jeanne Peijnenburg. De oude wijsgeer Kant zei het al: durfte denken. Dus filosoferen is een daad stellen, maar is denken ook doen? 'Filosofen hebben de wereld tot nu toe geïnterpreteerd. Het komt erop aan de wereld te veranderen', kritiseerde Karl Marx meer dan honderd jaar geleden de wijsgeren al. Was die oproep van Marx wel zo doordacht? Achterhuis: 'Ik denk soms dat het maar goed is dat Hans Achterhuis het in de jaren zeventig niet voor het zeggen kreeg. Füosofen horen een methodisch wantrouwen te hebben en hun eigen standpunten voortdurend ter discussie te stellen.' En zo beginnen we weer van voren af aan.

Ook vrouwen filosoferen 'Vrouwelijke filosofen' is verplichte kost voor filosofen die h u n blikveld urerkelijk willen verruimen. Het boek Vrouwelijke filosofen geeft een beknopte beschrijving van het werk en leven van 69 denkende en schrijvende vrouwen door de eeuwen heen, ook buiten de westerse samen­ leving. De eerste is Aspasia van Milete, die leefde in de vijfde eeuw voor Christus in Athene, waar zij discussieerde met Socrates. De laatste is Saba Mahmood, in 1962 geboren in Pakistan, die

onder meer schrijft over vrouwen in de islamiti­ sche wereld. Ook Nederlandse vrouwen passe­ ren de revue, zoals Anna Maria van Schurman, die in 1636 als eerste vrouw in Nederland aan een universiteit ging studeren. Het boek is per tijdsgewricht ingedeeld, leder deel wordt ingeleid met een schets van de hoofdlijnen van het denken in die tijd. Een nuttig naslagwerk voor velen, maar verplichte kost voor filosofen. (DdH) Ceton, Van der Burg, Halsema, Vasterling en Vintges. (red). Vrouwelijke filosofen, een histonsch overzicht. Uitgeverij Atlas, 520 biz. € 49,95.

Reageren? Mail naar redactie@advalvas.vu.nl. Alle citaten komen uit het boek van VU­wetenschappers Suzanne Metselaar en Allard den Duik. Hoe denkers denken. Filosoferen als ambacht. Uitgeverij Athenaeum 2012, 174 pag., € 18,95. W5Êi3ï."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen