Ad Valvas 2011-2012 - pagina 367

recensie

ad valvas lo mei 2012

Jezus is nog alomtegenwoordig in onze geseculariseerde samenleving. Ook in de moderne kunst. Maar dan moetje hem wel willen en leren zien, blijkt uit Martien Brinkmans nieuwe boek. Jezus Incognito heet het nieuwe boek van hoogle­ raar interculturele theologie Martien Brinkman en op de voorkant staat ­ duidelijk herkenbaar ­ Jezus met een zonnebril afgebeeld, als een film­ ster die de paparazzi zo hoopt te ontlopen. Toen Brinkman en ik samen van station Zuid naar de VU liepen, legde hij me uit dat het gaat om verwijzingen naar Jezus Christus in moderne cultuuruitingen ­ onder andere films. Dus geen films over Jezus, maar personages waarin de oplettende kijker Jezus zou kunnen herkennen zonder dat die expliciet wordt genoemd. Dat sprak onmiddellijk tot mijn verbeelding, want Jezus­verschijningen zijn een grote hobby van me. Neem de hoofdpersoon Neo in de befaamde sciencefiction­trilogie The Matrix. Dat is zo'n Jezus­figuur die zichzelf opoffert, sterft en weer opstaat om de mensheid te redden. En in de iconoclastische animatieserie South Park is een personage Kenny die steeds sterft en weer tot leven wordt gebracht ­ overigens zonder dat er ook maar één individu baat bij heeft. Sm City, de hard­hoüed misdaadstrip van Frank Müler, met groot succes verfilmd door Roberto Rodriguez, bevat een personage die ondanks zijn afzichtelijke uiterlijk en zijn lichaam van graniet sterk aan Jezus doet denken. Marv, in de film gespeeld door de zelfdestructieve acteur Mickey Rourke. Marv heeft heel wat beproevin­ gen te doorstaan, daarbij geholpen door een groepje tot de tanden bewapenende hoeren, voordat hij als dank voor alle moeite op de elek­ trische stoel ter dood wordt gebracht.

Publieke vijand De superheld Spider­man is ook zo'n Jezus­ figuur, al zit Spider­man ook vol s3rmboliek uit het Oude Testament. Denk aan Job die ­ ondanks de vele rampen die hem overkomen ­ trouw blijft aan God. Peter Parker, zoals Spider­ man onder zijn masker heet, brengt vele offers m dienst van de mensheid: zijn studie en per­ soonlijke leven hebben ernstig te lijden onder zijn activiteiten als superheld. Maar onder meer door toedoen van de hoofdredacteur van een plaatselijk dagblad wordt Spider­man vooral gezien als publieke vijand. Net als Jezus dus. Dat moet Brinkman toch plezier doen, dat het stijgende aantal jongeren dat geen christelijke opvoeding heeft gehad en daardoor niet in staat IS christelijke en bijbelse symboliek te herken­

DE VERBORGEN CHRISTUS TEKST: PETER BREED VELD BEELD: MULDER VAN MEURS, AMSTERDAM 2012

nen, toch ­ al popcorn knagend ­ kennismaakt met Jezus, zij het in soms bizarre vermom­ mingen. Toch is het niet de popcidtuur die Brinkman in zijn boek behandelt, wat ik eerlijk gezegd wel had verwacht vanwege die hippe boek­

Prikkelend leesvoer, maar niet direct voor dummy's

cover. Nee, Brinkman zoekt het in loodzware filmhuishits als Bahette's Feast van de Deense regisseur Gabriel Axel, Breaking the Waves van Lars von Trier, eveneens een Deen, The Com­ municants van de Zweed Ingmar Bergman en A Short Film about Love van de Poolse regisseur Krzysztof Kieslowski. Daarnaast behandelt hij ook romans en poëzie van bijvoorbeeld de Zuid­ Afrikaanse auteur John Coetzee en beeldende kunst van onder anderen Andy Warhol.

Koudwatervrees Dat zijn over het algemeen kunstuitingen die een gerijpt publiek aantrekken dat zeer wel in staat is christelijke symboliek te herken­ nen. Of joodse, islamitische of hellenistische symboliek,/or that matter. Daar is niks mis mee, en Brinkman heeft geenszins de pretentie om een compleet overzicht te leveren of zelfs maar representatief te zijn. Hij geeft slechts enkele

11

voorbeelden van gevallen waarbij in de westerse kunst 'aan het verhaal van Jezus nog altijd bete­ kenisvol wordt meegeschreven'. De bedoeling van dit alles is om de kloof die volgens Brinkman tussen de theologie en de cultuur gaapt, wat te verkleinen. 'Aan de zijde van de theologie hoop ik de noodzaak tot meer uitwisseling te kunnen onderstrepen en aan de zijde van de kunst hoop ik de koudwatervrees voor de benoeming van raakvlakken wat te kun­ nen wegnemen.' Daarbij gaat Brinkman verder dan een paar oefeningen in 'herken de Christus­figuur'. In het eerste hoofdstuk schept hij een theoretisch kader waarin wordt gedefinieerd wat een Christus­figuur precies is en of daarbij sprake is van radicale of immanente transcendentie of radicale immanentie of een horizontale invul­ ling van die radicale transcendentie, waarin de goddelijke menselijkheid of menselijke goddelijkheid van Jezus wordt beschouwd en uiteraard ontbreken de kunstbeschouwelijke theorieën niet.

Wrede spielerei Dat is best zwaar en Brinkman nodigt de lezer die de moed ontbreekt om dat allemaal uit zijn hoofd te leren, uit om dat hoofdstuk over te slaan, maar zelfs wie het netjes van begin tot eind tot zich heeft genomen, bladert er toch steeds weer naar terug om te zien wat nou ook alweer wordt bedoeld met immanente transcen­ dentie en dergelijke. Althans, dat gold voor mij. Niettemin heb ik veel opgestoken van Brink­ mans besprekingen. Zo kijk ik nu met andere ogen naar de film Breaking the Waves, die ik altijd ondraaglijk vond vanwege de nihilisti­ sche, wrede spielerei van Lars von Trier, de hoofdpersoon, gespeeld door Emily Watson, lijdt en huilt en lijdt en offert en haar beloning is een onverschillig zeemansgraf Nu ik weet dat niet alleen Watsons personage, maar ook ver­ schillende andere personages Christus­figuren zijn en de film gaat over de keuze tussen de liefde voor het (bijbelse) woord en die voor de medemens, moet ik de film misschien toch nog een kans geven. Dat geldt ook voor de andere door Brinkman besproken films. De overige gedeeltes van het boek, waarin Brinkman voorbeelden uit de wereldliteratuur en de beeldende kunst geeft, zijn net zo interessant,.maar wel minder ver­ rassend omdat de verwijzingen naar Christus in de meeste gevallen erg expliciet zijn. Aan de andere kant kun je daardoor ook weer op het verkeerde been worden gezet. Bijvoorbeeld in het geval van Andy Warhols bewerkingen van Da Vinci's Laatste Avondmaal, waarbij de zichtbare Jezus­figuren steeds een verborgen Christus­figuur herbergen. Prikkelend leesvoer, maar niet direct voor dummy's. Martien B rinkman Jezus Incognito, De verborgen Christus in de westerse kunst vanaf 1960, uitgeverij Meinema, 240 pagina's, € 29,90

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen