Ad Valvas 2011-2012 - pagina 306

6 literatuur

ad valvas 22 maart 2012

Striptekenaar Jaron Beekes:

'Zonder Spinoza geen Verlichting' VU-alumnus Jaron Beekes maakt een stemmig stripboek over een van de belangrijkste filosofen in de wereldgeschiedenis, Baruch de Spinoza. 'Dit boek is ontstaan uit ergernis.' TEKST: PETER BREEDVELD ILLUSTRATIES: JARON BEEKES Het stripboek De lens van Spinoza gaat over een man in de zeventiende eeuw, een tweedegeneratieallochtoon, gehaat, gevreesd en om zijn mening vervolgd en verbannen. Hij bepleit de scheiding tussen kerk en staat, vecht voor de vrijheid van meningsuiting, voor godsdienstvrijheid, en dat in een Nederland dat zich zowel in economisch als politiek opzicht in zwaar weer bevindt. Er dreigt een crisis door de speculatie op tulpenbollen, de allereerste financiële 'bubbel' in de wereldgeschiedenis. Al speelt het verhaal zich meer dan driehonderd jaar geleden af, het doet erg denken aan de huidige stand van zaken in Nederland. "Dat is ook zo", beaamt Jaron Beekes, de auteur van het boek. "Maar eigenlijk wil ik het daar liever niet over hebben, want als je het tegenwoordig over vrijheid van meningsuiting en godsdienst hebt, gaan daar allerlei mensen meteen mee aan de haal. Ik had het boek aanvankelijk ook de titel Spinoza, depnjs van vnjheid gegeven, maar dat leek bij nader inzien toch niet zo'n goed idee. Ook omdat Spinoza op het omslag staat afgebeeld op een strand met meeuwen. Begrijp je? Ik wil niet dat mijn boek wordt gezien als een soort politiek pamflet." Wij begrijpen. Maar, horen we de lezers denken: wie is toch die Spinoza? Ach, dat is alleen maar de belangrijkste Nederlandse filosoof ever, misschien wel de belangrijkste ter wereld. "Zonder Spinoza was er geen Verlichting geweest", stelt Beekes. De Verlichting is de filosofische stroming die een eind maakte aan de macht van de absolutistische vorsten in Europa, en aan die van de kerk. Spinoza gaf ons de scheiding tussen kerk en staat, de open democratie, al die dingen waaraan tegenwoordig weer van alle kanten wordt gemorreld.

Hogere wiskunde "Dit boek is ontstaan uit ergernis", vertelt Beekes. "Spinoza blijft een erg onderbelichte historische figuur. Vooral in Nederland wordt hij nauwelijks gelezen." Dat niemand hem leest, is niet zo heel vreemd, weet Beekes zelf ook wel. Hij zette zich aan Spinoza's magnum opus, Ethica, en concludeerde dat het bijna onmogelijk te lezen is. "Het boek is een brij van formules, proposities en axioma's waarin hij de hele schepping probeert te vervatten. Het is meer hogere wiskunde dan filosofie." Beekes stelde zich de opdracht werk en leven van Spinoza toegankelijk te maken voor een groot publiek. En wat is een toegankelijker medium dan strip? "Ik denk dat de beelden wel degelijk iets toevoegen aan de tekst", aldus Beekes. "De scène waarin Spinoza op zijn 23ste uit zijn eigen joodse gemeenschap wordt verbannen, bevat zoveel meer informatie dan alleen die gebeurtenis. De lezer ziet hoe een synagoge eruitziet, hoe zo'n banvloek werd uitgesproken, wat het met hem deed, enzovoort. Dat komt met beelden veel krachtiger over dan als je alleen maar tekst gebruikt."

Woord en beeld Hij is geen fanatieke striplezer. Van zijn uitgever Oog Blik krijgt hij weleens wat mee dat hij leest Als kind las hij Astenx de Gallier, en hij tekende zelf ook altijd strips. Het is zijn favoriete manier om een verhaal te vertellen. "De combinatie van woord en beeld spreekt me erg aan." Aan de VU studeerde hij algemene

cultuurwetenschappen, woord en beeld, toen onder leiding van Ed Tan. "Dat was een heel theoretische studie over hoe woord en beeld elkaar aanvullen. Datje meer maakt dan een Ulustratie bij een tekst, zoals DickMatena doet in zijn verstripping van De avonden. Matena neemt de integrale tekst uit het boek en maakt daar tekeningen bij die niets toevoegen. Een voorbeeld van hoe het volgens mij niet moet." De praktijk van dit alles maakte hij zich eigen aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Beekes deed ook nog eenjaar Rietveld, een jeugdwens, maar dat viel hem zo tegen dat hij het voor gezien hield. Aan de VU studeerde hij ook nog religie levensbeschouwing. Uit interesse, en omdat hij zich meer ging verdiepen in zijn eigen joodse achtergrond. "Mijn moeder is joods,

'Wat is een toegankelijker medium dan een strip?' maar ik ben thuis niet religieus opgevoed. We vierden kerstfeest, geen chanoeka. Niet dat het helemaal geen rol speelde, we aten thuis geen varkensvlees, mijn voornaam is joods, ik heb familie in Israel. Het was er altijd wel."

Manifestatie van God Veel leeftijdgenoten, joden van de derde generatie sinds de Holocaust, grijpen terug op de tradities die door hun ouders min of meer zijn veronachtzaamd, meent Beekes. Hij noemt zich religieus, maar wanneer hem wordt gevraagd of hij in God gelooft, aarzelt hij. "Dat hoor je eigenlijk niet aan een jood te vragen, of aan wie dan ook. Het is iets heel persoonlijks", zegt hij. Hij voelt zich thuis bij de joodse tradities, de cultuur. Zijn godsbeeld komt overeen met dat van Spinoza, die God niet beschouwde als een boze man in de hemel, ver verwijderd van de mensen op aarde, maar als een alomtegenwoordigheid. "God en de natuur zijn één. Alles om ons heen is God, en zelf zijn wij ook een manifestatie van God." Dat is een bij uitstek joods godsidee, en dat maakt Spinoza, beaamt Beekes na lang aarzelen, een bij uitstek joodse filosoof, al keerde hij zich op zijn 23ste tegen de joodse tradities, omdat God zich volgens hem manifesteert in de rede, niet in de regeltjes van kerk of synagoge. Hij is alweer bezig aan zijn volgende boek, dat gaat over Brian Epstein, de joodse, homoseksuele manager van The Beatles. Ook een hevig ondergewaardeerde man, meent Beekes. Dat ook de hoofdpersoon van zijn volgende boek een jood is, is overigens toeval. "Ik wilde aanvankelijk een boek over Rousseau doen", vertelt hij. "Maar daar zag mijn uitgever niets in." Reageren"? Mail naar redactie@aclvalvas.vu nl. Jaron Beekes' De lens van Spinoza, uitgeverij Oog Bhk/De Bezig Bij, 160 biz In zwart-wit, € 17,50

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen