Was Albertus van Raalte een sociaal hervormer? - pagina 2

Hoe stond Nederland er voor in het tweede kwart van de negentiende eeuw? Het was een land in de steigers, met de daarbij horende spanningen tussen plaatselijk en landelijk bestuur, oude elites en jonge Turken, traditiegetrouwen en vernieuwers. Het burgerschap was onderontwikkeld, het parlement had weinig in te brengen tegen de Kroon. Het nieuw geformeerde Koninkrijk der Nederlanden was benauwd voor partijschap en verdeeldheid na de Afscheiding van België en offerde individuele vrijheden op voor een nationale eenheidsstreven. Daardoor waren deze decennia weinig creatief op bestuurlijk gebied. Toch trad er een verandering op die het oude corporatisme ondermijnde en meer ruimte bood voor individuele keuzen. De nieuwe natie-staat wilde dan ook ‘s lands welvaart vergroten door onderwijs te verbeteren en de armsten te ondersteunen. Deze twee doelstellingen brachten de natie in het vaarwater van de kerk. Er ontstond dan ook een maatschappelijke discussie over de zegeningen of juist de bezoekingen van het Verlichtingsdenken. De critici van de Verlichting bereidden de bodem voor een orthodox protestantse subcultuur voor, waar Van Raalte zich bij aan zou sluiten. De Utrechtse historicus Ido de Haan karakteriseerde deze subcultuur als een tegenstander van de administratieve druk die de regering opvoerde om een Verlichte morele eenheid in Nederland te maken. Zij zochten hun identiteit niet in een inclusieve natie, maar in een exclusief geloof. Deze tegengestelde richtingen lieten weinig ruimte voor verzoening. De orthodoxen, in afgescheiden- en Réveilkringen, verzetten zich tegen de cultuurpolitiek van de overheid die de kerken gebruikte om beschaving en welvaart te brengen. Zij verbonden filantropie aan de kern van hun geloof en niet aan burgerplicht. Orthodoxe predikanten verwierpen het armoedebeleid dat de hoop op publieke instellingen richtte, maar boden nog geen economisch alternatief. In de vormgeving van hun plannen benutten ze dezelfde nieuwe middelen als hun tegenstanders: formele organisaties, concrete toekomstplannen, mobilisatie door publiciteit en gerichte acties. Dus ondanks hun oppositionele rol in het politieke proces, maakten ze wel deel uit van de fase waarin Nederlandse burgers zich voorbereiden voor deelname aan politieke deelname. Hoe paste Albertus van Raalte in deze ontwikkeling? Er is geen aanleiding om veel sociale actie in zijn ouderlijk huis te zoeken. Zijn vader was een zachte, vrome, gezagsgetrouwe dorpsdominee in West Brabant en Zeeland en de zoon wist nog niet precies wat hij wilde toen hij zich in 1828 inschreef aan de universiteit van Leiden. Voordat hij echt aan theologie toekwam doorliep hij een brede letterenopleiding. De theologiestudie stond aan het begin van een omslag van een praktische naar een meer theoretische opleiding. De praktische inslag was nog net in bedrijf toen Albertus in Leiden aankwam. De theologiestudenten moesten tot 1831 een examen afleggen in landhuishoudkunde, een soort agrarische economie, om goed te kunnen adviseren in landelijke gebieden en zo hun rol als volksverbeteraars te kunnen vervullen. Ik bespeur naast alle kritiek die Van Raalte zou uiten op het rationele theologische klimaat en de ondemocratische kerkbestuur, later een aanknopingspunt vond bij dit beschavingsideaal en het zou heel goed kunnen dat de eerste Nederlandse economische overzichten zijn ogen openden voor productiviteitsvergroting als oplossing voor het armoedeprobleem. Zijn bekering tijdens de cholera epidemie van 1832 richtte echter zijn aandacht eerst op de innerlijke kant van het geloof en zijn eerste decennium als predikant op overleving en opbouw, maar beide idealen bleef hij koesteren en zou hij in de emigratiebeweging op zijn manier realiseren. Ik moet nog wel wat bewijs voor Van Raaltes als aanhanger van de

2

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen