Jaarboek 1987-1988 - pagina 57

welbespraakte tegenstanders. In de eerste eeuwen had dit begrippenpaar materiële inhoud, doch vanaf de vierde eeuw met zijn geletterde christenen wordt het een topos. Een gemeenplaats waar men oprecht gebruik van maakt als men wil aangeven dat men aan het begin van een leerproces staat. Zo vinden we dit beeld bij b.v. Johannes Chrysostomus en Leontius van Constantinopel. Ik verdenk Severianus er van dat hij het beeld zo toepast dat hij zich in de strijd tegen de ketters, die men graag aanduidt als Grieken, plaatst in de traditie van de apostelen. Zoals de apostelen stamelden in hun confrontatie met de heidenen, zo stamelt Severianus in zijn preken tegen de ketters. In deze gedachtengang siert Severianus zich dan ongemerkt, maar door hem bewust bedoeld, met de suggestie dat zijn inspanningen even efficiënt zullen zijn als die van de apostelen. Zo zien we hoe Severianus in beide delen van het prooemium onder het mom van nederigheid in werkelijkheid verre van nederig is. In het eerste deel bedient hij zich daarbij van een topos ontleend aan de antieke literatuur, en in het tweede deel van een gemeenplaats uit de vroegchristelijke literatuur. Met beiden gaat hij geraffineerd om. En hierin ligt de verbinding naar het laatste deel van mijn uiteenzetting.

Waarom, zo vraagt U zich wellicht af, zoveel aandacht voor een ogenschijnlijk zo'n onbeduidend onderwerp als de door mij behandelde uitingen van deemoed en onvermogen in de prooemia van vroegchristelijke geschriften? Mijn antwoord daarop is: Omdat we daarin een goede illustratie hebben van de vraag hoe vroegchristelijke auteurs omgingen met de antieke literatuur. Een onderwerp waar veel, zeer veel over geschreven is, maar waar naar mijn oordeel pas de laatste tijd bevredigende antwoorden naar voren komen. Ik kan daar nu slechts in kort bestek op ingaan. Wie nagaat wat de vanmiddag door mij naar voren gehaalde auteurs te berde brengen over de houding tegenover de antieke literatuur, zal constateren dat daarin het begrip xPV^i-^, usus, gebruik, centraal staat; een begrip dat ook in de antieke literatuur en filosofie zelf reeds gebruikt werd. Christian Gnilka, de leermeester van de boven door mij aangehaalde Henke, heeft daarover recent waardevolle gedachten naar voren gebracht.'^ Illustratief voor de houding van de 4e-eeuwse auteurs beschouwt men immer het befaamde traktaatje van Basilius van Caesarea, getiteld 'Aan de jongelieden, hoe zij nut kunnen trekken van de heidense geschriften! Traditioneel wordt dit werkje gezien als een lofprijzing van de klassieke literatuur. De aandachtige lezer bemerkt echter dat Basilius zijn jeugdige lezers, waarschijnlijk zijn neven die in Caesarea het traditionele heidense onderricht volgen, voorhoudt uit de heidense literatuur slechts dat te gebruiken wat nuttig is. Uiteraard vraagt het doen van keuzes om een selectiecriterium. Welnu, voor Basilius ligt het doel van dit leven in het verwerven van het eeuwige en alles wat we doen moet daarop gericht zijn. Daaruit vloeit voor Basilius voort dat het nuttige samenvalt met het moreel waardevolle, met alles wat tot het goede aanzet. Wat nu in de klassiek litera55

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen