Wetenschap en rekenschap - pagina 385

DE VRIJE UNIVERSITEIT EN DE G E S C H I E D W E T E N S C H A P P E N

openingszinnen zoek geraakt was Calvinisten zullen van huis uit hun geloofsge-

noten uit vroeger eeuwen gemakkelijker begrijpen, en daarom kan het inderdaad

bij uitstek hun taak zijn dat deel van het verleden te ontsluiten Goslinga ziet ook

nog een tweede taak Ieder bekijkt de geschiedenis van zijn eigen standpunt Een

liberaal ziet het verleden anders dan een katholiek, en kan met diens voorstelling

met zonder meer genoegen nemen „Vandaar ook, dat de Calvinisten niet na

kunnen laten zelfde hand aan den ploeg te slaan" '

Aan de vervulling van die tweede plicht heeft Goslinga zijn oratie gewijd verlicht

despotisme is immers met een aan het calvinisme ontsproten kracht In handen

van Willem I is het zelfs tegen dat calvinisme gericht, en ontneemt het de calvini-

sten hun vrijheid in kerk en school Terecht onderstelde Japikse," dat Goslinga's

oordeel ingegeven was door zijn kerkelijk standpunt Goslinga heeft zich altijd een

zoon der Afscheiding gevoeld, en koos in de negentiende eeuw steeds haar partij '^

Koning Willem I bleef voor hem in de eerste plaats de man van de vervolging

tegen de afgescheidenen De toon van de rede is dan ook weinig welwillend De

koning wordt op alle punten schuldig bevonden

Goslinga houdt zich met het verschijnsel verlicht despotisme als zodanig nauwe-

lijks bezig Bolkestein heeft Goslinga in zijn recensie van deze rede verweten dat

hij het verlicht despotisme wel heeft beschreven in zijn uitingen, maar met in zijn

oorsprongen Hij herhaalt bekende feiten, maar verklaart ze niet „Waarom"'

Waarom'' vragen we onophoudelijk bij het weer opnieuw hooren van de maatre-

gelen die WIJ reeds op de schoolbanken van buiten leerden Maar de redenaar

onthoudt zich van een antwoord" '^ De kritiek is op zichzelf met onjuist, maar ze

verlangt wel van het betoog iets anders dan het bedoelde te geven De oorsprong

van het verlicht despotisme is voor Goslinga helemaal geen probleem Zijn denken

is hier strikt Groeniaans Verlicht despotisme is rationalistisch, het wortelt in

ongeloof Daarom is het ook totalitair Absolutisme kende nog grenzen, „de

verlichte despoten echter heten zich door niets weerhouden om het goede te doen,

waartoe ze zich geroepen achtten" ''' Die geest bezielde ook Willem I, en ze zou na

hem doorwerken in de liberale staat Goslinga's rede kan men opvatten als een

verklarende kanttekening bij Groens Ongeloof en Revolutie Een ongeloofsleer als

die van het verlicht despotisme moei in haar uitwerking gevaarlijk zijn welke

goede bedoelingen haar aanhangers ook bezield mogen hebben

Groen van Prinsterer, de anti-revolutionaire richting in haar opkomst, en vooral

de schoolstrijd zouden Goslinga's levenswerk worden Inzoverre is de rede van

1918 programmatisch Ook hierin, dat Goslinga zich concentieert op het geestelijk

leven van de natie Het belangstellingsveld van de theoloog Van Schelven is

ruimer dan dat van de historicus Goslmga Met name voor het sociaal-economi-

sche had Goslinga geen spoor van interesse Verberne constateerde in 1948, dat de

schoolstrijd en het arbeidersvraagstuk tot veel studie aanleiding gegeven hadden,

maar nog met met elkaar in verband waren gebracht '^ Goslinga zou dat ook niet

stimuleren Geschiedenis interesseerde hem alleen als strijd der geesten

Toch zouden we Goslinga onrecht doen, indien we hem bestempelden als een

379

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen