Wetenschap en rekenschap - pagina 546

J KLAPWIJK

gemene gratie bespeurt, die de mislukking van Gods scheppingsplan van meet af

voorkomt (GG I 240-244).

Kuypers geschiedenisbeschouwing is echter ook sterk gekleurd door romantiek en

idealisme. In de romantiek, waar Kuyper in eigen land onder meer via Bilderdijk

mee in aanraking was gekomen, werd de geschiedenis opgevat als uiting van een

verborgen levensdrang, ontwikkeling van een diepere gemeenschapsgeest, die zich

naar alle zijden van de samenleving zou ontplooien, in kunst, cultuur en religie.

Een en ander werd strikt organologisch opgevat. Zoals het leven van een plant

voortspruit uit een zaad en stoelt op een wortel en zich naar alle zijden vertakt en

vruchten draagt, zo zou het leven der volkeren voortkomen uit het kiembeginsel

van een gemeenschappelijke grondovertuiging, wortel schieten in een concrete

cultuur of natie, aan wie het dan gegeven zou zijn om de drang van het grondbe-

ginsel tot uitdrukking te brengen in de verschillende vertakkingen van haar

geestesleven (kunst, recht, wetenschap, religie), in de vruchtbare veelheid van

nadere (kunstzinnige, juridische en andere) beginselen. In het romantisch idealisme

werd deze organologische geschiedenisbeschouwing vervolgens verbreed tot een

universeel-historisch ontsluitingsproces, waarbij de nationale geschiedenissen ge-

zien werden als telkens nieuwe knooppunten en tussenfasen in de wordingsgang

van de wereldgeest, die — naar de opvatting van Hegel — door het leven der

volkeren trekt van Oost naar West.

In Het Calvinisme en elders heeft Kuyper nu geheel in de lijn van dit romantisch

idealisme de wereldgeschiedenis geschetst als een brede geestesstroom, die telkens

nieuwe grondovertuigingen heeft doen groeien, nieuwe levensformaties heeft

doen oprijzen, nieuwe ontwikkelingsfasen is ingegaan: van paganisme en isla-

misme naar romanisme en calvinisme. Hierbij is ,,onze hoogere ontwikkeling (die

van het calvinisme — J.K.) steeds meer westwaarts getogen", aldus Kuyper, zodat

ze ook oversloeg naar Amerika. Het modernisme is weliswaar de jongste, niet de

hoogste levensformatie in het genoemde ontsluitingsproces: het is een deformatie,

een misgroei (HC 27).

Dit organologische denken heeft Kuyper diep beïnvloed: zijn Schrift-beschou-

wing (organische inspiratie!), zijn mensbeschouwing (wedergeboorte als nieuwe

levenskiem!), zijn kritisch-realistische kennisleer (organische samenhang van

subject en object!) enzovoort. Ik laat dit terzijde. Het duidelijkst treedt zij evenwel

naar voren in zijn geschiedenisbeschouwing, in zijn visie op de historische roeping

van het calvinisme als de meest geavanceerde levens- en wereldbeschouwing en

meest geprononceerde vorm van christendom die de geschiedenis ooit heeft op-

gebracht. Ook dit calvinisme wortelt in een grondbeginsel, dat zich vervolgens

uitwerkt in een veelheid van heersende begrippen of beginselen op de verschil-

lende levensterreinen: „Zo waarachtig als elke plant een wortel heeft, schuilt

onder elke levensuiting een beginsel. Die beginselen hangen onderling samen en

vinden hun moederkiem in een grondbeginsel, en uit dat grondbeginsel ontwikkelt

zich logisch en systematisch dat geheel van heersende begrippen en denkbeelden,

dat feitelijk onze levens- en wereldbeschouwing uitmaakt" (HC 187).

540

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen